Krajan.

♣Katholska protyka♠

za Hornju Łužicu

♣na lěto♠

1878.

Jědnaty lětnik.

♣J. S.♠

♣W Budyšinje.

Z nakładom towaŕstwa ss. Cyrilla a Methoda.

W kommissiji knihaŕnje J. E. Smolerja.♠

Cźiſchcź Smolerjec knihicźiſchcźeŕnje w macźicžnym domje w Budyſchinje.

♣I.♠ Lěto 1878 ma 365 dnow a dawaja jomu mjeno po Benuſy (♀).

♣II. Róčne protyčne znamjenja.♠

1) Njedźelſki piſmik: ♣f.♠

2) Złota licžba: 17.

3) Epakty: ♣XXVI.♠

4) Wobwod ſłónca: 11.

♣III. Zaćmića.♠

1) Słónca: Z dweju zacźmicźow (2. febr. a 29. a 30. jul.) njeje pola nas
žane widźecź.

2) Měſacžka: Z dweju zacźmicźow měſacžka ſo ♣a)♠ prěnje, 17. febr., pola
nas njewidźi;

♣b)♠ druhe pak, 12. a 13. aug. budźe widźecź. Zapocžatk 12. aug. w nocy
11 h. 40. m., kónc 13. aug. 2 h. 32 m. Zacźmi ſo wjetſcha połojca
měſacžka.

3) Wyſche teho pſcheńdźe planet Merkur pſched ſłóncom 6. meje, zaſtup po
połdnju 4 h. 9 m. je pola nas widźecź.

♣IV. Štyri lětne časy.♠

1) Nalěcźo zaſtupi 20. měrca wjecžor w 6 hodź. Dźeń a nóc ſo runataj.

2) Lěcźo zaſtupi 21. junija po połdnju w 3 hodź. Najdlěžſchi dźeń a
najkrótſcha nóc.

3) Nazyma zapocžnje ſo 23. ſeptembra rano w 5. hodź. Dźeń a nóc ſo
runataj.

4) Zyma ſo zapocžina 21. decembra w nocy 11. hodź. Najkrótſchi dźeń a
najdlěžſcha nóc.

♣V. Kwatembry abo suche dny.♠

1) We poſcźe: 13., 15. a 16. měrca.

2) Po ſwjatkach: 12., 14. a 15. junija.

3) Nazymu: 18., 20. a 21. ſeptembra.

4) W advencźe: 18., 20. a 21. decembra.

♣VI. Njebjeske znamjenja zwěrjatnika.♠

boran, law, tſělnik,

byk, knježna, kozoróžk,

dwójnikaj, waha, wódny muž,

rak, ſchkorpion, rybje.

♣VII. Póstne dny.♠

1) Połny póſt (†*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
woſtajenjom mjaſnych jědźow.

2) Wſchědny póſt (†): ſame woſtajenjo mjaſnych jědźow.

3) Wolóženy póſt (*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow.

♣VIII. Kraje a jich wjeŕchojo.♠

Badenſka: 278 □mil.; 1,506,531 wob.; arcwójwoda Bjedrich, rodź. 9. ſept.
1826. Bajerſka: 1377 □m.; 5,024,832 wob.; kral Ludwik ♣II.,♠ rodź. 25.
aug. 1845. Belgiſka: 534 □mil.; 5,336,634 wob.; kral Leopold ♣II.,♠
rodź. 9. hapr. 1835. Cyrkwinſki ſtat: 214 □m.; 836,704 wob.; bamž Pius
♣IX.♠ (hrabja Maſtai Ferretti), rodź. 13. meje 1792; wuzwol. 16. jun.
1846. (Jaty.) Danſka: 696 (＋ 4104) □m.; 1,861,000 (＋ 175,074) wob.;
kral Khryſtian ♣IX.,♠ rodź. 8. hapr. 1818. Francowſka: 9599 (＋ 15,139)
□m.; 36,102,921 (＋ 9,558,940) wob. Pſchedſyda republiki marſchal Mak
Mahon. Grichiſka: 910 □m.; 1,457,894 wob.; kral Jurij ♣I.,♠ rodź. 24.
dec. 1845. Holland (Nižozemſka): 596 (＋ 32,939) □m.; 3,673,290 (＋
22,277,298) wob.; kral Wilhelm, rodź. 18. febr. 1817. Jtalſka: 5375 □m.;
25,964,450 wob.; pod mocu krala Viktora Emmanuela, rodź. 14. měrca 1820.
Jendźelſka: 5763 (＋ 246,468) □m.; 32,737,405 (＋ 207,406,356) wob.;
kralowna Viktoria, rodź. 24. meje 1819. Němſka: 9888 □m.; 42,757,982
wob.; khěžor Wilhelm ♣I.,♠ wozjewjeny 18. januara 1871. Portugal: 1623
(＋ 34,888) □m.; 3,996,000 (＋ 11,234,149) wob.; kral Ludwik Filip,
rodź. 31. okt. 1838. Pruſka: 6392 □m.; 25,723,754 wob.; khěžor-kral
Wilhelm ♣I.,♠ rodź. 22. měrca 1797. Rakuſka: 11,306 □mil.; 35,644,858
wob.; (16,212,167 Słowjanow); khěžor Franc Józef ♣I.,♠ rodź. 18. aug.
1830. Rumunſka: 2197 □m.; 4,500,000 wob.; wjeŕch Korla ♣I.,♠ rodź. 28.
hapr. 1839. Ruſka: 377,056 □m.; 81,912,621 wob.; khěžor Alekſander
♣II.,♠ rodź. 29. hapr. 1818.

Sakſka: 271,<sub>83</sub> □m.; 2,760,586 wob.; (73,349 katholikow,
52,097 Serbow). Kral Albert ♣I.,♠ rodź. 23. hapr. 1828, na trón
pſchiſchoł 29. okt. 1873, wožen. 18. jun. 1853 z Karolu wot Waſa, rodź.
5. aug. 1833. — Prynceſna Hilžbjeta, rodź. 4. febr. 1830, wudata
wójwodźe Ferdinandej wot Genua. — Prync Jurij, rodź. 8. aug. 1832,
wožen. 11. meje 1859 z Hanu Mariju, ſotru portug. krala, rodź. 21. jul.
1843; jeju dźěcźi ſu: Mathilda, rodź. 19. měrca 1863; Bjedrich, rodź.
25. meje 1865; Marija, rodź. 31. meje 1867; Jan Jurij, rodź. 10. jul.
1869; Maks, rodź. 17. nov. 1870; Albert, rodź. 25. febr. 1875.

Serbiſka: 761 □m.; 1,338,000 wob.; wjeŕch Milan ♣IV.,♠ Obrenowicź, rodź.
4. aug. 1852. Schpaniſka: 9200 (＋ 7762) □m.; 16,835,000 (＋ 6,363,297)
wob.; kral Alfons ♣XII.,♠ rodź. 28. nov. 1857, (we wukraju kral Korla
♣VII.♠ (Don Karlos). Schwajcaŕſka: 752 □m.; 2,669,095 wob. Schwejdowſka:
13,775 □m.; 5,898,890 wob.; kral Oſkar ♣II.,♠ rodź. 21. jan. 1829.
Turkowſka: 38,934 □m.; 26,973,000 wob.; ſultan Abdul Hamid ♣II.,♠ rodź.
9. febr. 1830. Würtembergſka: 354 □m.; 1,881,505 wob.; kral Korla ♣I.,♠
rodź. 6. měrca 1823.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Nowe lěto.

2. Landtag.

7. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

25. Ptacži kwas.

♣I. Hermanki.♠

2.—15. Lipſk (nowolětna maſa); Njeſwacžidło (ſk. ln.).

14. Löwenberg (ſk.); Cźoplicy (kl.).

21. Liebenthal (ſk. kl.).

28. Lubań (kl. ſk.); Rumburg (kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 3. jan. pop. 3 hodź. 1 m.

Prěni běrtlk 11. jan. wjecž. 7 hodź. 45 m.

Połny měſacžk 19. jan. rano 1 hodź. 9 m.

Poſledni běrtlk 25. jan. pop. 4 h. 47 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Januar zapocžina młhowy a zymny; wot 3. hacž do 6. ſu ſylne deſchcźe, na
cžož ſo wuwjedri a je zyma hacž do 9., wot 11.—15. zas deſchcź a ſuěh,
wot 23. hacž do kónca njewobſtajne wjedro, deſchcź, ſněh a kurjawa.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

5. Do božeje mſchě poſwjecźenjo wody, ſele a krydy. Zapocžatk ſwjecźenja
domow.

6. Swj. 3 Kralow. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſo woruch a
mara ſwjecźi.

19. W Khróſcźanſkej woſadźe a w Róžeńcźe lubjeny póſtny dźeń k cžeſcźi
ſwj. martrarja Boſcźana za zwarnowanjo pſched morom a ſtraſchnej
khoroſcźu.

20. Lubjeny ſwjaty dźeń z nyſchporom w Khróſcźanſkej, Njebjelcžanſkej,
Radwoŕſkej a Kulowſkej woſadźe, w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w
Róžeńcźe. — W Khróſcźicach a Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa
ſwj. Boſcźana. — W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa „tſělnikow“ z
doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy bratrſtwa „tſělnikow“ a „ſkapulira“;
tež ſwjedźeń towaŕſtwa „Jězuſowoho dźěcźatſtwa“ z doſpołnym wotpuſtkom a
božej mſchu za wotemrjete ſobuſtawy. — Cyrkej ſwjecźi dźens tež Mjena
Jězuſowoho.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. W Khróſcźicach we 8 h. boža mſcha za
bratrſtwo ſwj. Boſcźana.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

„Je drje rozdźěl mjez póccźiwym cžłowjekom a jandźelom; tutón rozdźěl
pak je jenož we zbóžnoſcźi, nic we pocžinku; póccźiwoſcź jandźela je
drje zbóžniſcha, ale póccźiwoſcź cžłowjeka je wjetſcha.“ Swj. Bernard.

♣I. Hermanki.♠

4. Kinſpórk (ſk.); Žarow (kl. ſk.). 6. Njeſwacžidło (ſk.); Radeberg
(ſk.). 11. Zhorjelc (kl. ſk.). 18. Łukow (kń. ſk.). 23. Budyſchin (ſk.).
25. Žahań (ſk. kl.). 26. Gaſyn (kl. ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 2. febr. dop. 9 h. 15 m.

Prěni běrtlk 10. febr. pop. 2 h. 15 m.

Połny měſacžk 17. febr. pſchip. 12 h. 14 m.

Poſledni běrtlk 24. febr. rano 4 h. 10 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Miły cžas z januara traje hiſchcźe někotre dny z deſchcźom ſo
pſcheměnjejo; 5. rjenje; 6. zas mokre; 8.—10. kruta zyma, potom někotre
dny deſchcź a ſněh; 13.—16. rjenje a zyma; 18. deſchcź a ſněh; na to ſo
wuwjedri a je wot 19.—22. zymny wětr, a potom hacž do kónca rjenje a
krucźe zyma.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. — Do božeje mſchě ſwjecźenjo ſwěcžkow a wobkhad.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Po božej mſchi ſwjecźenjo ſwěcžkow k cžeſcźi
ſwj. Błažija a žohnowanjo ſchijow.

We Radworju měſacžna njedźela bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe k wuproſchenju zbóžneje ſmjercźe.

Pſchiſp.: Radworſke bratrſtwo „Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ dźerži
zjawnu zhromadnu cyrkwinſku pobožnoſcź:

♣a)♠ kóždy pjatk rano, ♣b)♠ kóždu prěnju njedźelu měſaca popołdnju, ♣c)♠
kóždu njedźelu po ſuchich dnjach popołdnju, ♣d)♠ njedźelupo wſchěch
duſchach a pjatu njedźelu poſta, na kotrymajž dnjomaj je doſpołny
wotpuſtk.

22. Vigilny póſt za ſwjedźeń ſwj. Matija, japoſchtoła, je połny póſt, t.
r. za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z woſtajenjom mjaſnych
jědźow.

Pſchiſp.: Tajki vigilny póſt maja:

♣a)♠ Vigilija Hód (Patoržica),

♣b)♠ vigilija Swjatkow, kaž tež vigilije ſcźěhowacych ſwjatych dnow: do
njebjeswzacźa ſ. Marije, Wſchěch Swjatych, wſchěch japoſchtołſkich dnow
(z wuwzacźom ſwjedź. ſwj. Filipa a Jakuba), ſwj. Jana kſchcźenika a ſwj.
Ławrjenca. Wſchě pod ♣b)♠ mjenowane vigilne poſty ſu na pjatk prjedy
ſwjedźenja pſchepołožene a ſu kaž wſchě druhe połne póſtne dny z †*
woznamjenjene.

24. Swjaty dźeń z prědowanjom.

Wopomnjenja hódne dny:

5. Póſtnicy. Skóncženjo kwaſnych a toho runjecźa wjeſelow.

6. Popjelna ſrjeda. Zapocžatk póſtnoho cžaſa.

13., 15. a 16. Kwatember abo ſuche dny.

20. Zapocžatk nalěcźa. Dźeń a nóc ſo runataj.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

2. Kalawa (kń. ſk.).

4. Wojerecy (kl. ſk); Woſtrowc (kl.); Damna (ſk.).

5. Bart (ſk.); Eiſenberg (ſk.); Brody (kl. ſk.)

6. Bjarnacźicy (kl. ſk.); Njeſwacžidło (ſk.).

6.—7. Wulki Hajn (ſk. kl.)

9. Leisnig (kń.).

11. Biſkopicy (ſk.); Luboraz (kń. ſk. kl.); Hródk (ſk. kl.).

12. Łaz (ſk. kl.).

18. Nowoſalc (ſk. kl.); Stołpin (ſk. kl.); Miſchno (kń. ſk.); Wětoſchow
(kń. ſk.).

19. Dobroług (kń. ſk.).

23. Žitawa (ſk.); Lubin (ſk.).

25. Halſchtrow (ſk. kl.); Žitawa (kń. ſk.); Rychwałd (ſk.); Słanknow
(kń. ſk. kl.).

26.—27. Połcžnica (ſk.); Ruland (ſk.).

27. Stare Dreždźany (kń.); Wóſpork (ſk.); Wrótſław (kń. ſk.); Kroſyn
(ſk.).

30. Zły Komorow (kń. ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 4. měrca rano 4 h. 15 m.

Prěni běrtlk 12. měrca rano 4 h. 58 m.

Połny měſacžk 18. měrca wjecž. 10 h. 5 m.

Poſledni běrtlk 25. měrca pop. 5 h. 47 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Prěnju połojcu měrca je zyma a wětſikojte hacž do 17., 19. pſchińdźe zas
ſněh z deſchcźom, wot 22. hacž do kónca ſo pſcheměnja cźopłota ze zymu,
z wětſikom a deſchcźom.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

5. Popołdnju zdali ſo wſchitke wupyſchenjo z wołtarjow.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń; do božeje mſchě ſwjecźenjo popjeła a
potruſchenjo z nim. Zapocžatk ſchtyrcycźidnowſkoho poſta a jutrowneje
ſpowjedźe.

10. W Dreždźanach w dwórſkej cyrkwi 1/2 9 hodźin boža mſcha z
woprawjenjom a ſerbſkim prědowanjom.

17. Njedźela po ſuchich dnach.

19. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

4. Narodny dźeń J. Miłoſcźe biſkopa Franca (1811).

15. Parſchónſki a rjemjeſniſki dawk.

23. Narodny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta (1828).

29. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

♣I. Hermanki.♠

1. Biſkopicy (ſk.); Stare Dreždźany (ſk. kl.); Rychbach (ſk. kl.); Zły
Komorow (kń. ſk.).

3. Njeſwacžidło (ſk.).

6.—8. Lubnjow (ſk. kl.).

8. Lubij (kń. ſk.); Półcžnica (ſk.); Miſchno (ſk. kl.).

9. Picń (kń. ſk.).

10. Mužakow (ſk. kl.).

11. Kamjeńc (ſk.); Zhorjelc (ſk.); Beſkow (ſk. kl.).

13. Budyſchin (ſk. kl.); Kalawa (kń. ſk.); Łukow (kń. ſk.); Trěbule (kń.
ſk. kl.).

15. Kulow (ſk.); Luboraz (kń. ſk. kl.).

16. Barſchcź (kń. ſk. kl.); Gaſyn (ſk. kl.).

23. Dźěže (ſk. kl.); Schěrachow (ſk.); Žarow (kń. ſk.).

29. Kinſpórk (ſk.); Póckowy (ſk.); Wóſpork (ſk.); Khocźebuz (kń. ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 2. hapr. wjecž. 10 h. 12 m.

Prěni běrtlk 10. hapr. pop. 3 h. 53 m.

Połny měſacžk 17. hapr. rano 6 h. 55 m.

Poſledni běrtlk 24. hapr. dop. 9 h. 31 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Njewobſtajne, pſcheměnjate wjedro traje tež w haprylu hiſchcźe dwě
njedźeli dołho, 14. ſo ſcźopli a je rjenje hacž do 15., potom je měrnje
cźopło ale pſcheměnjate hacž do 21., hacž do kónca pak zas njewobſtajna
zyma z deſchcźom, ſněhom a mrózom.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

6. Popołdnju ſo bože martry a ſwjecźata na wołtarjach z fijalkojtej
płachtu zawěſcha.

7. Njedźela cźerpjenja. W Radworju titularny ſwjedźeń bratrſtwa
„Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ a doſpołny wotpuſtk.

14. Do božeje mſchě ſwjecźenjo bołminy a wobkhad. Paſſion ſwj. Mateja.

16. Paſſion ſwj. Marka.

17. Paſſion ſwj. Lukaſcha.

18. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Boža martra z běłej płachcźicžku zawěſchena.
Prěnje ſwj. woprawjenjo dźěcźi. Po „Gloria“ zwjazanjo zwonow. Po božich
ſłužbach wotkrywanjo wołtarjow.

19. Boža martra z cžornej płachcźicžku zawěſchena. Ceremonije. Wotkrycźo
a cžeſcźenjo Jězuſowoho ſwj. kſchiža. Prědowanjo. Boža mſcha z
pſchedpſchežohnowanym woporom. Paſſion ſwj. Jana. Wobkhad z božim Cźěłom
k božomu rowej. Nyſchpor.

20. Do božeje mſchě žohnowanjo wohenja, jutrowneje ſwěcžki a
kſchcźeńſkeje wody. Pſchi „Gloria“ wotwjazanjo zwonow. — Wjecžor bože
horjeſtacźo.

21. ♣Vidi aquam.♠ Doſpołny wotpuſtk.

22. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

23. Swjaty dźeń. Proceſſiony do Róžanta dźeja. Tež ſwj. dźeń ſwj. Jurija
a Adalberta.

25. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Wobkhad.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Wałpora. Kralowſke dawki.

13. Narodny dźeń J. Swjatoſcźe bamža Piuſa ♣IX.♠ (1792).

21. J. Swjatoſcź bamž Pius ♣IX.♠ za biſkopa pomjenowany (1827).

27. Kſchižowny tydźeń.

♣I. Hermanki.♠

1. Bart (ſk. kl.); Njeſwacžidło (ſk.); Radeberg (ſk.).

2. Radeberg (kl.).

4. Drěwko (ſk.).

6.—26. Lipſk (jutrowna maſa).

6. Georgswalde; Žahań (ſk. kl.).

7. Damna (ſk. kl.); Brody (ſk. kl.).

11. Zły Komorow (kń. ſk.); Wětoſchow (kń. ſk.).

13. Rakecy (kl.); Ramnow (ſk. kl.); Eiſenberg (ſk. kl.); Cźoplicy (kl.).

14. Žarow (wołm.).

18. Budyſchin (ſk.); Dobroług (ſk.).

20. Wojerecy (ſk. kl.); Luboraz (kń. ſk. kl.); Łukow (kń. ſk. kl.).

21. Ruland (ſk.).

22. Rumburg (ſk. kl.).

23. Beſkow (ſk. kl.).

25. Žitawa (kń. ſk.); Kalawa (kń. ſk.).

27. Kamjeńc (ſk. kl.); Lubij (ſk. kl.); Gubin (kń. ſk. kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 2. meje pop. 1 h. 48 m.

Prěni běrtlk 9. meje w nocy 11 h. 27 m.

Połny měſacžk 16. meje pop. 3 h. 29 m.

Poſledni běrtlk 24. meje rano 2 h. 39 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Meja je najprjedy tydźeń dołho rjana a cźopła; 7. je hrimanjo, na cžož
hacž do 14. deſchcź; 15.—23. wětſik a ſwětłe wjedro; 23.—25. jěry
powětr, potom hacž do kónca rjenje a cźopło.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

Pſchedſp.: W meji je mejſki nyſchpor we Budyſchinje, Wotrowje, Marijnej
Hwězdźe, Khróſcźicach, Róžeńcźe a Kulowje.

1. Swjaty dźeń z prědowanjom.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Tež ſwjedźeń hlebije a hozdźi Khryſtuſowych.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń zakitaŕſtwa cyłeje biſkopſkeje woſady.

27., 28. a 29. Wobkhady kſchižownoho tydźenja.

30. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Po ſcźenju zdalenjo horjeſtacźa, jutrowneje
ſwěcžki a zawěſchenoho kſchiža.

Wopomnjenja hódne dny:

3. J. Swjatoſcź bamž Pius ♣IX.♠ za biſkopa ſwjecźeny.

12., 14. a 15. Kwatember abo ſuche dny.

16. Wuzwolenſki dźeń J. Swjat. bamža Piuſa ♣IX.♠ (1846).

27. Zapocžatk lěcźa. Najdlěžſchi dźeń z najkrótſchej nocu.

30. Kralowſka renta. Prěnja połojca dokhodnoho dawka.

♣I. Hermanki.♠

1. Lubin (ſk.); Hródk (włm.); Trěbule (ſk. kń.).

3. Biſkopicy (ſk.); Kinſpórk (ſk.); Wóſpork (ſk.); Zhorjelc (ſk. kl.);
Słanknow (kń. ſk. kl.); Hródk (ſk. kl.).

4. Kinſpórk; Barſchcź (ſk. kń. kl.); Gaſyn (ſk. kl.).

5. Njeſwacžidło (ſk.).

7. Kalawa (włm.); Khocźebuz (ſk.).

11. Rychwałd (kl.); Kulow (ſk. kl.); Wołbramecy (ſk. kl.).

12. Radeberg (ſk.).

13. Kalawa (włm.).

17. Hucźina (ſk. kl.); Miſchno (kl.); Mužakow (ſk. kl.).

18. Gubin (kń. ſk.); Picń (ſk. kń.); Kroſyn (kń. ſk. kl.).

19. Damna (ſk. kl.).

20. Khocźebuz (ſk.); Kalawa (włm.).

24. Nowe Dreždźany (kl.); Halſchtrow (ſk.); Rychbach (ſk. kl.);
Wjelecźin (kl.); Drěwko (ſk.); Wulki Hajn (ſk. deſk.); Brody (ſk. kl.).

25. Bart (ſk.); Drěwko, Wulki Hajn (kl.); Žarow (kl.).

27. Khocźebuz (ſk.).

29. Kalawa (kn. ſk.); Lubin (ſk.); Zły Komorow (kń. ſk.); Oſchac (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 1. jun. rano 2 h. 46 m.

Prěni běrtlk 8. jun. pop. 4 h. 52 m.

Połny měſacžk 15. jun. w nocy 12 h. 49 m.

Poſledni běrtlk 22. jun. wjecž. 8 h. 13 m.

Młody měſacžk 30. jun. pop. 1 h. 28 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Junij je rjany a cźopły; wot 20. pſchińdu huſcźiſcho hrimanja a
njewjedra a je hacž do kónca zymny a njelubozny cžas.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. We dwórſkej cyrkwi w Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

7. Vigilny póſt za ſwjatkownu vigiłiju (ſobotu). We Wotrowje rano (po
1/2 6 hodź.) wotkhad proceſiona do Krupki.

8. Swjatkowna ſobota. Wobnowjenjo dupy.

10. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

11. Swjaty dźeń Proceſiony do Róžanta dźeja.

12., 14. a 15. Póſt ſuchich dnow.

15. Kónc jutrowneje ſpowjedźe.

16. Zaſy ♣Asperges me.♠ Swjedźeń ſwj. Benna, patrona ſerbſkoho kraja.

20. Pſchikazany ſwjaty dźeń ze ſwjecźenjom pſchez 8 dnow. Swjedźeńſki
wobkhad z božim Cźěłom k ſchtyrjom wołtaŕkam.

24. Swjaty dźeń.

27. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń z wobkhadom.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Doſpołny wotpuſk dla kſcheſcźanſkeje
wucžby.

Wopomnjenja hódne dny:

23. Zapocžatk pſowych dnow.

28. Wuzwoleńſki dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca (1875).

♣I. Hermanki.♠

1. Hirſchfelde (kl.); Kalawa (kl.); Drěwko (ſk. kl.); Lubań (kl.);
Luboraz (kń. ſk. kl.); Zły Komorow (kl.).

2. Huſka (ſk. kl.).

3. Njeſwacžidło (ſk.).

4. Khocźebuz (ſk.).

6. Łukow (ſk.).

8. Biſkopicy (ſk.); Bjarnacźicy (ſk.); Dźěže (ſk. kl.); Trěbule (kń. ſk.
kl.).

9. Barſchcź (kń. ſk. kl.).

11. Khocźebuz (ſk.).

13. Lubin (ſk.).

15. Lubij (kń. ſk.); Połcžnica (ſk.).

16. Połcžnica (kl.); Gaſyn (ſk. kl.).

17. Radeburg (ſk.).

20. Žitawa (kń. ſk.).

25. Žarow (kń. ſk.).

29. Nowy Gersdorf (kl.); Wóſpork (ſk.).

30. Połcžnica (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 7. jul. dop. 9 h. 18 m.

Połny měſacžk 14. jul. pſchip. 11 h. 52 m.

Poſledni běrtlk 22. jul. pop. 1 h. 14 m.

Młody měſacžk 29. jul. wjecž. 10 h. 38 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Julij je hacž do 3. pokhmurjeny, 4. mróz, po połdnju njewjedro, potom
rjenje z njewjedrami hacž do 10., 11.—12. deſchcź a potom wobcźehnjene
njebjo hacž do 15., 16.—20. zas jara rjenje, 21.—29. huſto deſchcź.
Poſlednje dny ſu rjane, druhdy hrimanjo.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

13. Lubjeny ſwjaty dźeń Njebjelcžanſkeje woſady z prědowanjom a z
wobkhadom wokoło polow.

16. Swjedźeń ſkapulira.

22. Swjaty dźeń. Kermuſcha we Schpitalu.

25. Swjaty dźeń.

26. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca. (1875.)

30. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic k ſwjatej Hanje,
do Filipsdorfa a Rumburga.

31. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona do Rumburga.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

23. Kónc pſowych dnow.

♣I. Hermanki.♠

1. Kamjenc (ſk.).

3. Budyſchin (ſk. kl.); Eiſenberg (ſk. kl.).

5. Kulow (ſk. kl.).

7. Njeſwacžidło (ſk.).

10. Zły Komorow (kń. ſk.).

12. Kinſpórk (ſk.); Rumburk (ſk. kń. kl.); Žahań (ſk. kl.); Zły Komorow
(ſk.); Cźoplicy (kl.).

13. Bart (ſk.); Łaz (ſk. kl.); Dobroług (ſk.); Gubin (ſk. kl.).

14. Žemr (ſk. kl. kń.).

17. Lubin (ſk.); Ruhland (ſk.); Wětoſchow (ſk. kń.).

19. Zhorjelc (ſk. kl.); Rumburg (ſk. kl.).

20. Gaſyn. (ſk. kl.).

21. Radeberg (ſk.).

22. Běſkow (ſk. kl.)

24. Halſchtrow (ſk. kl.); Hródk (ſk. kl.).

26. Wóſpork (ſk. kl.); Lubań (kl.); Łukow (ſk. kń. kl.); Miſchno (kl.).

27. Brody (ſk. kl.).

30. Trěbule (kń. ſk.).

31. Barſchcź (kń. ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 5. aug. pop. 2 h. 17 m.

Połny měſacžk 13. aug. w noc. 1 h. 14 m.

Poſledni běrtlk 21. aug. ran. 5 h. 5 m.

Młody měſacžk 28. aug. rano 6 h. 57 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

1. a 2. ſylny deſchcź, potom deſchcźojte hacž do 9., potom někotre dny
rjenje, a zas deſchcź hacž do 15., na to jara rjenje a cźopło, wot
25.—31. pak ſtajny deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. W klóſchrje Marijnej Hwězdźe a w Rumburku doſpołny wotpuſtk
„Porciunkula.“

10. Swjaty dźeń.

14. Rano w 7 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic do Wölmsdorfa.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſwjecźenjo zelow.

18. W Radworju doſpołny wotpuſtk a kermuſchka.

20. W klóſchtrje Mar. Hwězdźe doſpołny wotpuſtk.

24. Swjaty dźeń. W Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa ſ.
Boſcźana.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Zapocžatk hońtwy (na kurwoty).

18. 20. 21. Kwatember abo ſuche dny.

23. Zapocžatk nazymy. Dźeń a nóc ſo na wotebjeracym pucźu runataj.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

2. Khocźebuz (ſk. kń. kl.); Wulki Hajn (ſk. deſki); Kóſtkow (kń. ſk.)

3. Wulki Hajn; Kóſtkow (kl.).

4. Njeſwacžidło (ſk.); Damna (ſk. kl.).

5. Mužakow (ſk. kl.); Khocźebuz (włm.).

7. Kinſpork (ſk.); Žitawa (kl.); Kalawa (kń. ſk.)

9. Biſkopicy (ſk.); Ramnow (ſk. kl.); Nowoſalc (kl.); Žitawa (kń. ſk.);
Kalawa (kl.); Dźěže (ſk. kl.); Žarow (kl.).

11. Žemr (kń. ſk. kl.).

12. Wołbramecy (kl. ſk.).

14. Lubin (ſk.); Miſchno (kn. ſk.).

16. Kamjeńc (ſk. kl.); Rychbach (ſk. kl.); Lubin (kl.); Miłoraz (ſk.
kl.).

21. Bart (ſk. kl.).

23. Biſkopicy (kl.); Woſtrowc (kl.); Wojerecy (ſk. kl.); Gubin (kń. ſk.
kl.); Pirno (kl.); Rumburg (kń. ſk. kl.); Trěbule (kń. ſk. kl.).

25. Połcžnica (ſk.).

26. Połcžnica (kl.); Khocźebuz (ſk.).

27. Wjelecźin (kl.).

30.—17. okt. Lipſk (Michałſka maſa).

30. Huſka (ſk. kl.); Rakecy (kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 3. ſept. wjecž. 9 h. 23 m.

Połny měſacžk 11. ſept. pop. 4 h. 47 m.

Poſledni běrtlk 19. ſept. wjecž. 7 h. 28 min.

Młody měſacžk 26. ſept. pop. 3 h. 8 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

September ma dwě njedźeli dołho miłe wjedro, 8. hrimanjo, 13.—18.
khłódny a wětſikojty cžas, 19.—24. włóžne, 25. do kónca rjenje.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

5. Rano w 1/2 6 wotkhad proceſiona z klóſchtra Mar. Hwězdy do Krupki.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

9. Titularny ſwjedźeń ſerbſkeje cyrkwje we Budyſchinje a kermuſcha.

18. 20. 21. Póſt ſuchich dnow.

21. Swjaty dźeń.

22. W Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

29. Swjaty dźeń.

30. W Radworju ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

15. Parſchónſki a rjemjeſniſki dawk.

29. Naſtupny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta na trón (1873).

♣I. Hermanki.♠

1. Gaſyn (ſk. kl.); Žarow (włm.).

2. Hucźina (kl.); Njeſwacžidło (ſk.); Zły Komorow (ſk.).

3. Khocźebuz (ſk.).

5. Lubin (ſk.).

7. Kulow (ſk. kl.); Bjarnacźicy (ſk. kl.); Schěrachow (kl.).

9. Radeberg (ſk.).

10. Khocźebuz (ſk.); Radeberg (kl.).

12. Leiſnig (kń.).

14. Biſkopicy (ſk.); Lubij (ſk. kl.); Kinſpórk (ſk.); Luboraz (ſk. kń.
kl.); Cźoplicy (kl.).

15. Kinſpórk (kl.); Barſchcź (kń. ſk. kl.).

16. Zły Komorow (kń. ſk.).

17. Khocźebuz (ſk.).

21. Stare Dreždźany (kl.); Halſchtrow (ſk.); Wóſpork (ſk.); Rychwałd
(kl.); Rumburg (ſk. kl.); Žahań (ſk. kl.)

22. Brody (ſk. kl.).

24. Khocźebuz (ſk.); Ortrand (ſk.).

26. Drěwko (ſk.); Wětoſchow (kń. ſk.).

29. Picń (kń. ſk. kl.).

31. Khocźebuz (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 3. okt. dop. 7 h. 59 m.

Połny měſacžk 11. okt. dop. 9 h. 52 m.

Poſledni běrtlk 19. okt. dop. 8 h. 7 m.

Młody měſacžk 25. okt. w nocy 11 h. 56 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

1. a 2. rjenje a cźopło; 3. hrimanjo, potom deſchcź a njelubozne wjedro;
wot 10. zas cźopliſcho a najbóle rjenje; 25. pocžnje zyma bycź; 30.
ſněh; 31. młhowe.

♣VI. Cyrkwinska protyka.♠

4. Swjedźeń kulowſkeje woſady.

4. Mjeniny biſkopa Franca.

5. Pſchipołdnju wotkhad proceſiona z Khróſcźic do Kulowa.

6. W Kulowje prěni wotpuſtk a kermuſcha.

13. W Kulowje druhi wotpuſtk.

20. We Wotrowje a w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe kermuſcha.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

27. W Khróſcźicach ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

28. Swjaty dźeń.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

1. Druha połojca dokhodnoho dawka.

30. Skóncženjo kwaſnych wjeſelow.

♣I. Hermanki.♠

1. Hródk (ſk. kl.).

2. Budyſchin (ſk. kl.); Ruland (ſk.).

4. Łukow (kń. ſk. kl.).

5. Bart (ſk.); Łaz (ſk. kl.).

6. Njeſwacžidło (ſk.); Stare Dreždźany (kń.); Damna (ſk. kl.); Radeberg
(ſk.).

7. Khocźebuz (ſk.).

9. Trěbule (ſk. kń. kl.).

11. Rychbach (ſk. kl.); Gubin (kń. ſk. kl.); Połcžnica (ſk.).

16. Žitawa (kl.); Zły Komorow (kń. ſk.).

18. Žitawa (kń. ſk.); Stołpin (ſk. kl.)

23. Lubin (ſk.).

25. Wóſpork (ſk. kl.).

26. Dobroług (ſk.).

30. Kalawa (kń. ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 1. nov. w nocy 10 h. 48 m.

Połny měſacžk 10. nov. w nocy 3 h. 32 m.

Poſledni běrtlk 17. nov. wjecž. 6 h. 56 m.

Młody měſacžk 24. nov. dop. 10 h. 8 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Zapocžatk novembra je pokhmurjeny; jěre wětſikojte wjedro popuſchcźi 5.
a 6.—9. je zas rjenje; 9. je zas deſchcź a traje dlěžſchi cžas, 17. a
18. ſněh, kotryž ležo woſtanje. Kónc novembra je njelubozny, zymny.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

2. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

3. W Radworju a Kulowje doſpołny wotpuſtk.

10. W Njebjelcžicach a Zdźeri (tež wokoło Budyſchina) kermuſcha.

11. Swjedźeń Njebjelcžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

17. W Budyſchinje w tachantſkej cyrkwi wopomnjecźo poſwjecźenja cyrkwje
a kermuſcha.

24. W Ralbicach kermuſcha.

25. Swjedźeń Ralbicžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

30. Swjaty dźeń.

Wopomnjenja hódne dny:

18. 20. 21. Kwatember abo ſuche dny.

21. Zapocžatk zymy. Najkrótſchi dźeń z najdlěžſchej nocu.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

3. Gaſyn (ſk. kl.)

4. Njeſwacžidło (ſk.).

7. Budyſchin (ſk.).

9. Dźěže (ſk. kl.); Drěwko (kl.).

10. Brody (ſk. kl.).

11. Eiſenberg (ſk. kl.).

12. Mužakow (kl.).

14. Trěbule (kl.).

16. Luboraz (kń. ſk. kl.); Hródk (kl.).

17. Barſchcź (kl.).

18. Ruland (kl.).

21. Wojerecy (ſk. kl.); Mužakow (ſk. kl.).

23. Kulow (ſk. kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 1. dec. wjecž. 5 h. 35 m.

Połny měſacžk 9. dec. wjecž. 8 h. 48 m.

Poſledni běrtlk 17. dec. w noc. 4 h. 1 m.

Młody měſacžk 23. dec. w noc. 10 h. 22 m.

Prěni běrtlk 31. dec. pop. 2 h. 55 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

1. a 2. zyma, 3.—8. ſněh, na to zas zyma hacž do 15., 15.—22. nowy ſněh
z deſchcźom, 23.—25. jara zyma, 26. ſo ſcźopli a je mrócžno hacž do 29.,
30. a 31. ſněh.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Zapocžatk adventa a nowoho cyrkwinſkoho lěta. W Dreždźanach we
dwórſkej cyrkwi ſerbſke bože ſłužby.

4. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. W Kulowje titularny ſwjedźeń „ſwjateje
Marijnoho towaŕſtwa knježnow“ z doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy.

16.—24. W Radworju wſchědnje po Jutnjach „Nowena“ k cžeſcźi macźerje
božeje.

18. 20. 21. póſt ſuchich dnow.

21. Swjaty dźeń.

24.—25. Boža nóc, w połnocy boža mſcha.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Požohnowanjo žitow.

26. Swjaty dźeń. Po prědowanju požohnowanjo a wudźělenjo wina ſwjatoho
Jana.

28. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

♣I. Čas božich słužbow w serbskej Łužicy.♠

Cžas pſcheſtupa božich ſłužbow. Njedźele; ſ. dny. Dźěławe dny.

za njedźele a ſwj. dny. za dźěławe dny. w zymje. w lěcźe. popołdnju. w
zymje. nalěto. w lěcźe. nazymu.

Budyſchin tachantſka 1. hapryla,

1. oktobra. 5 a 9 2 6 a 9 5 a 9 5 a 9 6 a 9

ſerbſka 9 1/2 1

Khróſcźicy 1. njedź. po Jutrach, 24. auguſta. po Jutrach, po Michale. 6
a 9 5 a 8 2 7 6 6 6

Njebjelcžicy po 1. meje, po 29. ſeptembra. ???? 9 8 1/2 2 1/2 8 7, 1/2 7
6 1/2 7, 7

Radwoŕ 1. meje, njedź. po 29. ſeptbr. po 1. novembru, po jutrach. 9 8 2
7 6 6 6

Ralbicy jutry, njedź. pſched 21. ſeptembra. ???? 6 a 9 5 a 8 2 1/2 8, 8
7 1/2 7, 7 7

Schpital 1. meje, 1. oktobra. 9 9 2 8 1/2 7 1/2 7 8

Wotrow ???? 9 9 2 1/2 8 7 1/2 7 7

Marijna Hwězda 1/2 7 a 1/4 10 1/2 2, 1/2 3, 3 6 a 7 a 3/4 9

Róžant jutry, 14. ſeptembra. po 1. novembra, po jutrach. 6 a 9 5 a 9 2 7
1/4 7 1/4 7 7

Zdźeŕ 1. meje, po 29. ſeptembra. 9 8 1/2 2

Brunow 1/2 10 4 3/4 8

Kulow 24. febr., jutry, njedź. po 4. ſept., 1. njedź. nov. 5 a 8 2 6 a
1/2 9 1/2 6 a 1/2 9 5 a 8 1/2 6 a 1/2 9

Pſchiſp.: Jutnje ſu w Khróſcźicach rano w 5 hodź., w Ralbicach 6 a w
Róžeńcźe 6. — W ſerbſkej cyrkwi w Budyſchinje na ſrjedach a pjatkach w
poſcźe w 8 rano. — W Ralbicach na pjatkach w poſcźe w 6 a 8 rano. — We
Wotrowje na małych ſwjatych dnjach dopołdnja we 8. — W Marijnej Hwězdźe
na ſobotach rano 6 a 7 a 8. — W Róžeńcźe na małych ſwjatych dnjach a
ſobotu (pſchez cyłe lěto) we 8. — W Zdźeri je 12 krócź na njedźelach a
kaž w Delnich Sulſchecach, druhdy na dźěławych dnjach boža mſcha. W
Lubiju ſu 12 krócź za lěto njedźelſke bože ſłužby.

♣II. Bože słužby w němskej Łužicy.♠

Grunaw, Königshajn, Nowy Leutersdorf, Reichenaw, Schěrachow, Seitendorf,
Woſtrowc, Žitawa, Marijny Dół.

♣III. Bože słužby w sakskich herbskich krajach.♠

1) Stajne bože ſłužby maja: Dreždźany (dwórſka cyrkej, w pryncowym
hrodźe, Nowe Dreždźany, Friedrichſtadt, Jozefininy wuſtaw, 2 ſchulſkej
khapali), Annaberg, Cwikawa, Khemnicy, Freiberg, Hubertusburg, Lipſk,
Miſchno, Pirno, Plawno, Rothſchönberg, Reichenbach (kóždu 2. njedźelu) a
Wechſelburg. 2) Miſionſke bože ſłužby maja: Auerbach (2 krócź),
Bräunsdorf (8 kr.), Döbeln (3 kr.), Frankenberg (2 kr.), Grimma (12
kr.), Großenhajn (6 kr.), Hajnichen (2 kr.), Hohenek (8 kr.), Hohnſtajn
(8 kr.), Koldic (2 kr.), Leisnig (2 kr.), Marienberg (12 kr.), Mittweida
(2 kr.), Pilnicy (cyłe lěcźo), Radeberg (6 kr.), Rieſa (2 kr.),
Rochsburg (někotry krócź), Roßwein (2 kr.), Schneeberg (2 kr.),
Schwarzenberg (4 kr.), Sonnenſtein (něſchto krócź), Stollberg (2 kr.),
Waldheim (12 kr.), Altenburg (12 kr.).

♣Zapis duchownych.♠

(Wot novembra 1877.)

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi Knjez Franciskus Bernert, biſkop w Azotus,
japoſchtołſki vikar w kraleſtwje ſakſkim, ♣administrator ecclesiasticus♠
w ſakſkej Hornjej Łužicy, tachant kapitla ſwj. Pětra w Budyſchinje atd.,
rodź. w Grafenſteinje w Cžechach 4. hapryla 1811; wuſwjecźeny 4. auguſta
1834, wuzwoleny za tachanta 28. julija 1875, za biſkopa ſwjecźeny 19.
měrca 1876.

1) W Budyſchinje: ♣a)♠ w konſiſtoriu: k. Józef Hoffmann, ♣can. cap.
sen.;♠ k. Jakub Kucźank, ♣can. cap. cant.;♠ k. Pětr Schołta, ♣can. cap.
schol.;♠ ♣b)♠ w ſerbſkej cyrkwi: k. Michał Hórnik, faraŕ; k. Michał
Róla, kapłan; ♣c)♠ w tachantſkej cyrkwi: k. Józef Schönberner, dopołdn.
prědaŕ; k. Jurij Nowak, katecheta (ſobu za Lubij); ♣d)♠ na wucžeńſkich
wuſtawach: k. Józ. Dienſt, direktor tachant. wucžeŕnje; k. Hermann
Blumentritt, direktor ſeminara.

2) W Brunowje: k. Hermann Plathner, kapłan.

3) W Grunawje: k. Jan Hórnik, adminiſtrator.

4) W Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jan Nowak, kapłan;
k. Jakub Schołta, kapłan.

5) W Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Auguſtin Wuttke, kapłan.

6) W Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtom Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Tadej Natuſch, kapłan; k. Wjacſław
Toiſcher, kapłan.

7) W Marijnym Dole: k. Niward Köſtler, probſt; k. Othmar Fiſcher,
kapłan; k. Vikt. Jenatſchke.

8) W Njebjelcžicach: k. Mikławſch Smoła, faraŕ; k. Auguſt Kubaſch,
kapłan.

9) W Nowym Leutersdorfje: k. Ernſt Kupky, faraŕ.

10) W Radworju: k. Handrij Ducžman, faraŕ.

11) W Ralbicach: k. Jakub Benſch, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Skala,
kapłan.

12) W Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) W Róžeńcźe: k. Jnnoc. Jawork, adminiſtrator.

14) W Schpitalu: k. Jak. Werner, adminiſtrator.

15) W Seitendorfje: k. Karl Junge, ♣can.♠ a faraŕ; k. Józef Keil,
kapłan.

16) W Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraŕ; k. Adolf Brendler, kapłan.

17) We Woſtrowcu: k. Anton Müller, faraŕ; k. Auguſtin Rönſch, kapłan.

18) We Wotrowje: k. Jakub Herrmann, faraŕ.

19) W Žitawje: k. Franc Kral, faraŕ.

20) We Worklecach: k. V. Walter, hrodow. kapł.

Pſchiſp.: w Prazy w ſerbſkim ſeminaru: k. Jurij Łuſcžanſki, präſes.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) W Dreždźanach: ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Józef Stěpanek,
dwórſki kapłan; k. Engelbert Seul, dwórſki kapłan a protonotar; k.
Ludwig Wahl, dwórſki prědaŕ; k. Ludger Potthoff, dwórſki prědaŕ. ♣b)♠ W
Starych Dreždźanach: k. Franc Stolle, ♣can.♠ a präſes; k. Anton Dreßner,
kapłan a direktor wucžeŕnje pſchi „Queckbrunnen“; k. Jakub Buk, faraŕ a
konſiſtorialny radźicźel; k. Józef Weis, kapłan a präſes kongr.; k. Karl
Maaz, kapłan a direktor; k. Anton Buk, kapłan a direktor hłowneje
wucžeŕnje; k. Józef Müller, kapłan a katecheta; k. Emil Hoffmann,
kapłan; k. Hüſch, kapłan. ♣c)♠ W Nowych Dreždźanach: k. Eduard
Machacžek, faraŕ. ♣d)♠ W Friedrichſtadtu: k. Hubert Titlbach, faraŕ.
♣e)♠ W Józefininym wuſtawje: k. Kaspar Brieden, kralowſki kapłan. ♣f)♠
Pola prynca Jurija: ♣Dr.♠ Fritzen; ♣g)♠ privatnaj duchownaj: Jaſtrzebſki
a Miskiewicz.

2) W Annabergu: k. Józef Plevka, faraŕ.

3) W Cwikawje: k. Pětr Will, faraŕ.

4) W Khemnicy: k. Jan Keipert, faraŕ; k. H. Schmittmann, kapłan.

5) W Freibergu: k. Heinrich Salm, faraŕ.

6) W Hubertusburgu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

7) W Lipſku: k. Józef Juhr, kapłan a adminiſtr.; k. Richard Halm,
kapłan; k. Strenſki, kapłan.

8) W Miſchnje: k. Józef Hillebrandt, adminiſtr.

9) W Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) W Plawnje: k. Oskar Manfroni, kooperator.

11) We Wechſelburgu: k. B. Kuhlmann, hrod. kapł.

12) W Rothſchönbergu: k. A. Fuhrmans.

13) W Reichenbachu: Heinrich Mannel.

Pſchiſp. Na wotpocžinku: k. Pětr Nowak, ♣can.;♠ k. Auguſt Arlt; k.
Vincenc Schlegel.

♣C.♠ Z wrótſławſkeje diöceſy.

W Kulowje: k. Franc Schneider, faraŕ a duchowny radźicźeŕ; k. Jakub
Wowcžeŕk, kapłan; k. Pětr Lipicž, kapłan; k. Heinrich Ledźbor, direktor.

Zapis katholſkich wucžeŕnjow.

1) W ſerbſkej Łužicy: Budyſchin (ſeminar, präparanda, tachantſka
ſchula), Kukow, Khróſcźicy, Marijna Hwězda, Njebjelcžicy, Radwoŕ,
Ralbicy, Róžant, Schpital, Schunow, Worklecy, Wotrow, Zdźeŕ.

2) W němſkej Łužicy: Blumberg, Grunau, Königshain, Marijny Dół, Nowy
Leutersdorf, Reichenau, Rusdorf, Seitendorf, Schěrachow, Schönfeld,
Woſtrowc, Žitawa.

3) W herbſkich krajach: Annaberg, Ewikawa, Khemnic, Dreždźany (hłowna
ſchula, Queckbrunnen, Friedrichſtadt, Nowe Dreždźany, Józefininy
wuſtaw), Freiberg, Hubertusburg, Lipſk, Miſchno, Pirno.

4) W pruſkej ſerbſkej Łužicy: Kulow, Kocźina, Němcy, Sulſchecy.

<pb n="17"/>

Marpingen.[1]⁾

Marpingen! Schtó hiſchcźe tele mjeno njeje ſłyſchał?! Abo w kotrym
cžaſopiſu hiſchcźe njeje ſtało?! Radoſcź wubudźa we ponižnej wěriwej
wutrobje a je ji, hakož by njebjo ze ſwojej njedoſahnitej zbóžnoſcźu ji
bliže ſtupiło; bojoſcź a hněw pak pſchewozmje z njoho njewěriwy, Bohu
wocuzbnjeny ſwět, pſchetož njemóže a njecha porſt Boži ſpóznacź, kiž jón
budźi ze ſtraſchnoho ſpanja!

A ſchto dha je na tymle mócnym hnujacym a zas bojaznym mjenje?

Je to mjeno wſy, w kotrejž ſu ludźo žiwi, kaž we kóždej druhej. Maja tam
cyrkwicžku a faru, dźěłaja a ſpěwaja kaž ſo katholikam pſchiſteji a
wulki ſwět drje njeby ženje jeje mjeno mjenował, hdy by ſo Najzbóžniſcha
Knježna njedóſtojniła, ju woſławicź a zas z nowa wobkrucźicź ſłowo:
„Hłupe ſwěta je wuzwolił Bóh, zo by wohańbił mudrych, a ſłabe ſwěta je
wuzwolił Bóh, zo by zahańbił ſylne, a nizke ſwěta a zacpějomne je
wuzwolił Bóh, a to ſchtož njeje, zo by to ſchtož je (ſebi něſchto bycź
zda), znicžił.“ (1. Cor. 27—28.)

Cyrkwina wyſchnoſcź, kotrejž jenicžcy w tychle wěcach poſlednje ſłowo
ſłuſcha a pſchiſteji, njeje drje ſo wo marpingenſkich podawkach hiſchcźe
wuprajiła; za to pak je ſo ſwětna wyſchnoſcź ſtarała, zo je pſchec wjac
a wjac jaſnoſcźe do teje wěcy pſchiſchło, a pſchecźiwo ſwojej woli njeje
ji nicžo ſchkodźała, ale ju mócnje podpjerała.

Dońž hiſchcźe cyrkej poſlednje ſłowo rycžała njeje, je nam kóždomu
zawoſtajene, ſwój rozſud wo podawkach, kotrež ſo tudy wopiſuja, ſebi
cžinicź; jenož tak wjele móže ſo hižo do prědka pſcheradźicź, zo ſo
njeje hacž dotal radźiło, tamne podawki jako jebanſtwo wupokazacź.
Powjedamy tu, ſchtož ſmy z dobrych kužołow cžerpali.

Marpingen je wjes pola měſta St. Wendel w Trierſkim wokrjeſu njedaloko
wot bajerſkeje Pfalcy. Wjes leži w luboznym dole a ſtupa pomału z njoho
na mału wyſchinu; khěže ſu pſchecźelne a cžiſte. Z boka wſy ſtejitej
cyrkej a fara. Na druhej ſtronje wſy, něhdźe 5 minutow wotſaleny, na
małej hórcy, cźehnje ſo lěs „Härtelwald“ mjenowany: a tu je měſtno
zjewjenjow.

Je 3. julij lěta 1876, tónſamy dźeń, na kotrymž ſo w Lourdes-u wulke
ſwjatocžnoſcźe k cžeſcźi njewoblakowaneje Knježny ſkóncžichu. Runje
ſwjaty wjecžor zwoni a pobožni wobydlerjo lubozneje wjeſki zaſtanu we
ſwojim dźěle, zo bychu ſtejo ſwój pacźeŕ ſpěwajo potajnoſcź
wocžłowjecženja Syna Božoho cžeſcźili. Slěborny zynk zwonow roznjeſe ſo
po hórkach a towaŕſchi ſo tſchepotajo z naſtawacymi zerjemi.

Po pucźiku, kiž ze wſy do lěſa wjedźe, ſtupaja wjeſele tſi holcžki,
Suſanna Leiſt, Khatyrna Hubertus a Marhata Kunz, wſchě tſi něſchto
pſchez 8 lět ſtare. Chcedźa hiſchcźe do jahodkow a njeſu ſebi ſwoje
korbiki ſobu. Wjeſele ſebi powjedaja, a ſo ſměja, nicžo nimaja na ſebi
ani w ſwojim zwonkownym napohladu, ani we ſwojim waſchnju, z cžimž bychu
ſo wot druhich dźěcźi rozeznawałe. Jich ſtrowe bjezwocži, znamjo
dźěcźaceje njewinowatoſcźe pokazuja na ſtrowoho ducha. Z jaſnych wócžkow
rycži tamón ſtrowy rozom, kotryž tak rady na wjeſnych dźěcźoch pytamy a
najbóle tež namakamy, a kotryž pſchiſprawnje wjedźeny, kubłowany a
hajeny Boha pyta a namaka we ſtrowym rozomnym bohuſłuženju a ponižnym
dopjelnjenju winowatoſcźow wſchědnoho žiwjenja. Tymle wóſomlětnym,
njewinowatym holcžkam njeje wěſcźe nicžo bóle zdalene, hacž leſcź a
pſcheklepanoſcź.

Wjeſele zaſtupja do lěſa a zapocžnu hnydom wot kromy ſwoje jahodki
ſchcźipacź.

Dale nutſka w lěſu žórli ſo kužoł, „Swj. Mariny kužoł“, hdźež běſche
prjedy mała khapałka ſtała.

Pilnje ſchcźipaja holcžki ſwoje jahodki, najprjedy drje do huby, potom
pak do korbikow, pſchetož ſłóncžko je ſo hižo ſkhowało; dyrbja toho dla
pokhwatacź, zo móhła kóžda ſwojej macźeri korbik najrjeńſchich jahodkow
ſobu pſchinjeſcź. Su toho dla tež pſcheſtałe powjedacź, jenož tu a tam
zaſłyſchiſch radoſtne zawołanjo, hdyž ſo prawe cžecże jahodow pokazuja.

Na dobo zakſchiknje jena z tych holcžkow, Suſanna Leiſt, kotraž běſche
ſo wot towaŕſchkow trochu dale wotſaliła, pſchetož pſched njej ſteji
žónſka w ſněhběłej draſcźe z běłej płachcźicu wobdata; na rucy ma dźě<pb
n="18"/>cźatko, kotrež je tež cžiſcźe běłe zhotowane a ma běły wěncžk na
hłójcžcy; wokoło ſchije pak ma dźěcźko módry bancźik zwjazany, na
kotrymž kſchižik wiſa.

Suſanna běſche ſo zaſtróžiwſchi khwilu kaž wopróſtnjena na žónſku
hladała, potom zawoła nabojana za ſwojimaj towaŕſchkomaj, kotrejž
pſchiběžitej a runja Suſannje poſtróženej ſtejo woſtanjetej z bojoſcźu
na zjewjenjo hladajo.

Potom běža blěde a tſchepotajo z lěſa dom, pſchetož pocža ſo hižo
ſchěricź. Scheptajo powjedaja ſebi, ſchto ſu widźałe a wohladuja ſo
bojaznje, hacž drje tola běła žónſka z dźěſcźom za nimi njekhwata. Tola
lěs je cźichi a cźmowy, jeno ptacže zynki jón wožiwjeja.

Něſchto lóže zas dychaja, hdyž ſu wjes doſcźahnyłe a nětko běža wſchě
tſi k Leiſtec ſtarſchim. Tym powjedaja z tſchepotacym hłoſom, ſchto ſu
widźałe.

Suſanninej ſtarſchej, wſchědnaj ſprawnaj a pobožnaj cžłowjekaj
zawijeſchtaj z hłowu a zakazowaſchtaj dźěcźom wěcy powjedacź, kotrež jim
tola žadyn cžłowjek wěricź njemóže. Hdyž pak to nicžo njepomhaſche, ale
dźěcźi pſchec z wjetſchej horliwoſcźu a wěſtoſcźu wo zjewjenju
powjedachu, pocžachu je ſtarſchi ſwarjecź a hrožachu jim z pukami a zo
do hele pſchińdu, jelizo wěrnoſcź njerycža. „Ja njełžu, wěſcźe nic!“
praji z pſcheſwědcženjom Suſanna ſwojej macźeri.

„Móžno“, praji jeje nan, Jan Leiſt, „zo ſy žonu widźała, kotraž je
liſcźo hrabała a k tomu, (kaž je to tam waſchnjo) wulke běłe rubiſchcźo
wokoło ſo měła. Budź rozomna a wuznaj, zo ſy ſo moliła, a z tym njech je
potom ta wěc ſkóncžena.“

„Nano, ja ſo njejſym moliła. Hejzo mi njechaſch wěricź, dha tebje
njemóžu nucźicź; ja pak ſym ju widźała“, praji Suſanna.

Hubertowa praji k ſwojomu dźěſcźu, hdyž bě te doma powjedało, ſchto je
widźało: „Dóſtanjeſch nowu ſuknju, jelizo prajiſch, zo to wěrno njeje.“

Holcžka wotmołwi: „Dóſtanu tola pſchec ſuknju, hdyž žanu trjebam.“

Tak tež wudowa Kuncowa k ſwojej dźowcy pſchirycžowaſche: „Wy ſcźe hewak
něſchto widźałe, ſnadź ſažeń (kloftr) drjewa, na kotrejž je něſchto běłe
wiſało abo žónku z běłym rubiſchkom na hłowje.“ Marhata pſchi ſwojim
woſta. Duž pocža macź hrozycź: „Cžakaj, hacž hólcy ſobotu (z podkopkow)
domoj pſchińdu, cźe pſchebija, hejzo tajke łžiſch.

Dźěcźo wjac krócź znapſchecźiwi: „My pak tam zas póńdźemy.“

W nocy njemóžeſche Marhata ſpacź; wjele pacźeri ſpěwaſche; macź pak ju
pſchec napominaſche, zo njedyrbi łžecź: „Njepſchińdźeſch do njebjes,
ženje macź Božu njewohladaſch, jelizo łžiſch ... Najrjeńſchu ſuknju tebi
kupju, hejzo wěrnoſcź wuznajeſch.“

„Macźi“, wotmołwi dźěcźo, „njemóžu nicžo druhe prajicź, hacž ſchtož ſym
widźała; byrnje tež žaneje ſuknje njekrydnyła, je to tola wěrno.“
Suſanna Leiſt běſche tak nabojana, zo ſebi do łoža hicź njewěrjeſche.
Macź dyrbjeſche ze ſwěcu pſchi njej ſtejo woſtacź, dóńž ſo njebě lehnyła
a poſleſchcźo pſchez hłowu ſcźahnyła.

To běſche zapocžatk tamnych podawkow, kotrež mějachu tajku wažnoſcź
dobycź.

Nichtó njeběſche na nicžo tajke myſlił, a wo pſchemyſlenym jebanſtwje ſo
tu njemóže rycžecź. Woſebje ſpodźiwnje tež je, zo Suſanna Leiſt, kotraž
běſche prěnja zjewjenjo widźała, je pozdźiſcho hacž do 7. auguſta
njewohlada, hacžruniž ſo kóždy krócź druhimaj dźěſcźomaj pſchizamkny a
druhdy poł dnja ſo pſchi nimaj zadźeržowaſche; tej pak pſchecy ruki
pſchikhadźacych khorych na měſto kładźeſchtej, hdźež nohu zjewjenja
widźeſchtej. Suſanna běſche toho dla jara zrudna a wjele ſo modleſche.
Runje tole rycži ſylnje pſchecźiwo wſchomu jebanſtwu, pſchetož Suſanna
běſche tola najprěnja zjewjenjo wuhladała a ſwojej towaŕſchcy hakle na
nje kedźbnej cžiniła, a nětko dyrbjała ſo z dobrej wolu wobdźiwanja
ludźi wotrjec, běſche-li prjedy z hordoſcźe abo z někajkeje druheje winy
zjewjenjo ſebi wumyſliła?

Na druhi dźeń, 4. julija, popołdnju 4 hodź. dźěchu te tſi dźěcźi zas do
lěſa, dźěchu mjelcžo a z pukotacej wutrobu. Doſcźahnywſchi měſto, hdźež
běchu dźeń prjedy zjewjenjo widźałe, njepytnychu nicžo a pocžachu
pacźerje ſpěwacź. Spěwajo tſecźi Wótcženaſch wuhladaſchtej Khatyrna a
Marhata — nic pak Suſanna — zas toſame zjewjenjo.

Mjelcžo a bojaznje wopraſcheſchtej ſo holcžcy: „Schtó ſy a ſchto
chceſch?“

„„Ja ſym njewoblakowana podjata! — Wy dyrbicźe ſo modlicź.““

Wrócźiwſchi ſo dom powjedachu zas podawk, njenamakachu pak zas žaneje
wěry.

Na wjecžor 8 hodź. wrócźichu ſo z dwěmaj doroſcźenymaj holcomaj hiſchcźe
junu na hnadowne měſto, tón krócź pſchitowaŕſchichu ſo k nim hiſchcźe 4
druhe woſoby a wokoło 20 wjetſchich dźěcźi. Zaſy <pb n="19"/>tſecźi
Wótcženaſch ſpěwajo wuhladaſchtej tej dwě zjewjenjo a ſtajiſchtej — hdyž
druzy rózarije ſpěwachu — na nje praſchenjo, ſchtó je? „„Ja ſym
njewoblakowana podjata.““ „Schto žadaſch?“ „„Dyrbicźe ſo pobožnje
modlicź a nic hrěſchicź.““ „Běſche naſch pacźeŕ dobry?“ „„Haj.““
„Dyrbimy zas pſchińcź?“ „„Haj.““

Kotſiž ſo róžowc modlachu, njewidźachu a njeſłyſchachu nicžo. Holcžcy
pak widźeſchtej, kak na dompucźu jich zjewjenjo ſcźěhowaſche hacž k
Dörnbacherec khěži a tam za wulkim kamjenjom ſo miny.

So rozemi, zo ſtarſchi tychle dźěcźi a druzy wobydlerjo Marpingena tomu
dlěje bjezdźakniwje pſchihladowacź njemóžachu. Na zajtra popołdnju
wokoło 2 hodź. poda ſo toho dla nan Khatyrny Hubertec ſobu do lěſa; tež
dźěſche z nimi khory hewjeŕ Mikławſch Rektenwald, kiž běſche hižo 11
měſacow dołho wicźniwy, tak zo nicžo dźěłacź njemóžeſche. Wſcho běſche
kaž poſledni krócź. Tónſamy wjecžor chcychu toho dla tu wěc hiſchcźe
bliže pſchepytacź. Z Khatyrnu dźěſchtej jeje ſtarſchej, z Marhatu jeje
macź wokoło 9 hodź. do lěſa, wyſche toho bě ſo tu na 100 woſobow
zhromadźiło.

Wjecžorna cźmicžka běſche ſo na lěſk rozlehnyła, mjelcžo wobſtupi lud
dźěſcźi, kotrejž z dźěcźacej nutrnoſcźn, z tſchepotatym hłoſom ſłowa
Wótcženaſcha ſpěwaſchtaj. Pſchi zapocžatku tſecźoho Wótcženaſcha zjewi
ſo njewoblakowana Knježna a wotmołwjeſche na wſchě praſchenja:

„Schto mamy cžinicź?“

„„Dyrbicźe ſo pobožnje modlicź a nic hrěſchicź.““

„Kak dołho tu woſtanjeſch?“

„„Hacž do dwanacźich.““

„Dyrbi knjez paſtor[2]⁾ pſchińcź?“

„„Ně.““

„Dyrbi knjez paſtor z H. pſchińcź?“

„„Ně.““

„Móže hiſchcźe něchtó z pſchitomnych tebje widźecź?“

„„Ně.““

„Cžoho dla móža jenož dźěcźi tebje widźecź?“

„„Dokelž ſu njewinowate dźěcźi.““

„Dyrbi ſo tudy ſwjecźo abo khapała ſtajicź?“

„„Khapała.““

„Schtó dyrbi ju twaricź?“

„„Schtóž zechce.““

„Z cžoho dyrbi twarjena bycź?“

„„Z kamjeni.““

„Dyrbja ludźo k tomu pſchinoſchowacź?“

„„Haj.““

„Směmój ſo tebje dótknycź?“

„„Ně.““

„Smědźa khori ſo tebje dótkacź, zo bychu wuſtrowjeni byli?“

„„Haj.““

„Dyrbja ſo hiſchcźe khori wołacź?“

„„Haj.““

Nětko khětſe khoroho Mikławſcha Rektenwalda zawołachu, kiž ſo radoſtnje
zběhny z krutej nadźiju, zo budźe wuſtrowjeny. Na ſwoje praſchenjo, hacž
ſmě ſo zjewjenja dótknycź, dóſta wotmołwjenjo: „„Haj na nozy.““ A na
praſchenjo, ſchto ma ſo modlicź, dóſta wotmołwjenjo:

„„Pſchez wóſom dnow dwě modlitwje: „Pſchińdź Swjaty Ducho“, a „Pod twój
zakit cźěkamy.““

Dźěſcźi połožiſchtej joho ruku tam, hdźež nohu widźeſchtej, a ſchto ſo
ſta? Khoromu běſche — kaž wón ſam wuzna — hakož by khoroſcź po nim horje
a dele jěła a joho horje a dele cźahnyła a potom kaž zymna woda po joho
cźěle wotběžała. Wot toho wokomika běchu ſo boloſcźe zhubiłe a hižo 8.
julija dźěſche zas na ſwoje dźěło, k kotromuž běſche jomu lěkaŕ hižo
wſchu khmanoſcź wotprajił.

Powjeſcź wo tym rozſchěri ſo na zajtra rano po cyłej wjeſcy, tež
marpingenſki faraŕ, doſtojny měſchnik, wo tym zhoni. Dotalnym podawkam
běſche hacž dotal z dobrej wolu nazdala woſtał; nětko pak cžnjeſche ſo
winowaty, dźěcźi a druhich wobdźělenych k ſebi powołacź, wot kotrychž
powjeſcźe, nam hižo znate, zhoni. Dokelž ſo tu na žane waſchnjo žadyn
zakoń pſcheſtupił njeběſche, njeſpózna žaneje winy, haj tež žanoho
prawa, napſchecźo wěcy wuſtupowacź. Byrnje hiſchcźe na žane waſchnjo za
nju njewuſtupił, běſche tola bórzy hidźenjo pſchecźiwnikow zjewjenja na
ſo ſcźahnył, dokelž runja jim podawki za jebanſtwo wuprajicź njechaſche
a wěſcźe tež njemóžeſche.

Zo je knj. faraŕ Neureuter we Marpingen rozomny muž, to wobſwědcžuje
knj. Heß, notar w Ahrweileru, w liſcźe na prynca Radźiwilla (28.
novembra 1876). Tam piſa mjez druhim tež:

<pb n="20"/>

„Mój rozſud je, zo knj. fararjej we Marpingen a Alsweiler wědomnje na
žanym jebanſtwje ſo njewobdźělitaj, abo žane jebanjo podpjeracź
njechataj, a zo ja za to ſwoju hłowu pod ſekeru połožu ... Po
dołholětnym wobkedźbowanju wuprajam tudy ſwoje pſcheſwědcženjo, zo je
marpingenſki faraŕ jedyn z najdoſtojniſchich duchownych a
najzaſłužbniſchich muži po cyłej Pruſkej. Joho woſada ma joho za
ſwjatoho muža a to wón tež je ... Dobrowólnje khudy a dobrocźiwy hacž
pſchez měru běſche ſwojim woſadnym pſchikład w kóždym naſtupanju. Ženje
nikoho njejſym na njoho ſwarjecź ſłyſchał; žadyn joho njewjedźeſche
doſcź khwalicź ..... Kaž je ſo napſchecźo podawkam we Marpingen
zadźeržał, tajkoho ſym joho pſchecy znał: měrnoho a rozomnoho.“

Na bližſche popołdnjo, 6. julija, podachu ſo dźěcźi hnydom po ſchuli na
hnadowne měſtno. Swjata Knježna ſo zjewi. Běchu ſo tam mnozy khori
zhromadźili, tež ze ſuſodnych wſow. Zas ſtachu ſo ſpodźiwne
wuſtrowjenja; tak bu Madlena Kirſchec wuſtrowjena, kotraž běſche 25
njedźeli cźežcy khora ležała. Napſchecźo tomule wuſtrowjenju wuſtupi
woſebje wokrjeſny fizikus (lěkaŕ) ze St. Wendela, kotryž je
pſchiſpóznacź njechaſche, bu pak wot Madlenineju ſtarſcheju zjawnje
pſchepokazany. Dźěcźo běſche prjedy khore a nětko na dobo ſtrowe a bjeze
wſcheje lěkaŕſkeje pomocy, běſche to potajkim ſpodźiwne wuſtrowjenjo a
dokelž ſo z naturſkimi ſrědkami dopokazacź njehodźi, tež pſcheznaturſke.

Druhi wuſtrowjeny je ſchtyrilětny Theodor Klos, kiž mějeſche 16 měſacow
dołho najwjetſche boloſcźe w kſchižu, na žiwocźe a wutrobnje a wótſe
wołaſche, tak huſto hacž ſo joho dótknychu. Dótkny ſo nohi
Najzbóžniſcheje Knježny a wot toho cžaſa pſcheſta žałoſcźicź. Za krótki
cžas zhubichu ſo wſchě ſcźěhwki joho khoroſcźe.

Wokoło 8 hodź. podachu ſo dźěcźi domoj, lud pak tam woſta w ponižnej
nutrnej modlitwje. A wěſcźe běſche jich modlitwa połna wěry, nadźije a
luboſcźe, połna rozkateje dowěry, hdyž blizkoſcź Božu a joho
njewoblakowaneje macźerje wopominachu. A tu bu hiſchcźe 5 woſobow
zdoſtojnjenych, zjewjenjo na krótki cžas widźecź: 4 mužojo Jakub Klotz,
(49 lět), Jakub Leiſt (43 l.), Mikławſch Amer (42 l.), a Mikławſch Leiſt
wyſche toho hiſchcźe ſydomlětna Hana Hahnec. Doroſcźeni tſchepotachu kaž
woſycowe liſcźo, holcžka pak padźe do njemocy.

Swjata Knježna mějeſche běłe a ſwěcźate woblicžo kaž ſłónco a běſche
ſwoju błyſchcźatu lěwicu trochu pozběhnyła. Jeje hłowa běſche wupyſchena
z dołhimi włoſami a na njej ſtejeſche błyſchcźata króna. Jeje
woblecženjo běſche módre; cyła poſtawa wobdata z jara ſwětłym
błyſchcźom.

Nětko tamne tſi dźěcźi hiſchcźe junu na měſtno zjewjenja zawołacź
dźěchu, te najzbóžniſchu Knježnu na dobo zas wuhladachu a dachu ſo
khorym jeje nohi dótkacź. Po dwanacźich zhubi ſo zjewjenjo.

Nětko ſo tſi dny dołho nicžo woſebita njeſta. Dźěcźi njeſłyſchachu a
njewidźachu nicžo. Ludźi pak ſo toho dla pſchec wjac a wjac tu
zhromadźi. Stajichu tu mały kſchiž z napiſmom: „Tudy je te měſto.“ Za
dwaj dnaj pak ſtajichu tam hižo wjetſchi a rjeńſchi kſchiž a ſwjecźo
Najzbóžniſcheje Knježny na ſtołpje pſched nim. Horliwi ludźo chcychu
hnydom z twarjenjom khapały zapocžecź, tomu pak ſo faraŕ krucźe
ſtajeſche.

11. julija zjewi ſo Macź Boža zas dwěmaj dźěſcźomaj a ſlubi, zo ſo jimaj
na zajtra rano taſama hnada ſtanje, porucži pak jimaj tež, zo dyrbitej
najprjedy Božej mſchi pſchitomnej bycź, kotruž běchu jeju ſtarſchi za
njej k cžeſcźi Najzbóžniſchej Knježnje ſkazali. Na tymle dnju, 11. jul.,
běſche mjez pſchitomnymi tež khora žónſka z mjenom Khatyrna Beckerowa z
Winterbacha. Wona běſche hižo na 4 lěta khorojta a dyrbjeſche woſebje
poſledni cžas ſkoro pſchec ležecź; běſche ſo na hnadowne měſtno dała
dowjeſcź, doma pak běſche ſwoje dźěcźo woſtajiła, kotrež ſkoro we
ſtajnych boloſcźach ležeſche, tak zo kóždu khwilu joho ſmjercź
wocžakowachu. Wona ſo da na hnadowne měſto dowjeſcź, padźe pſchi
dótknjenju nohi kaž do njemocy, cžujeſche pak ſo bórzy tak poſylnjena,
zo ſebi zwěri domoj hicź a tam, o dźiw! namaka ſwoje dźěcźo cyle ſtrowe!
— Wokrjeſny lěkaŕ njeje jeje a jeje dźěſcźa wuſtrowjenjo prěł, ale
zwjeſeli ſo ſam nad nim.

Na tymſamym dnju ſtaſchtej ſo hiſchcźe dwě napadnej wuſtrowjeni; jene na
hólcžku Jakubu Dörru, druhe na Schugec połtſecźalětnej holcžcy. Jakubowy
nan, Pětr Dörr je ſam zjawnje wobkrucźił, zo je joho ſyn wot měrca 1875
ſtajnje khory był hacž do oktobra toho ſamoho lěta, zo je ſo wot ſwojeje
khoroſcźe pocžał kſchiwy roſcź a njeje ani ſtacź a khodźicź mohł. 11.
jul. pak, hdyž je na měſtno zjewjenja pſchinjeſeny ſo tam dótknył, hdźež
nozy Macźerje Božeje ſtejeſchtej, <pb n="21"/>je wotkhorjel a móže zas
ſtacź a khodźicź. — Tež Schugec mała holcžka njeběſche ſłabych nóžkow
dla běhacź mohła a bu cyle wuſtrowjena.

Po porucžnoſcźi Njewoblakowaneje Knježny ſłyſchachu dźěcźi 12. julija
rano Božu mſchu a podachu ſo 8 hodź. na hnadowne měſtno. Na 2000 woſobow
wopyta na tymle dnju lěs. „Njezapomnita, praji faraŕ Neureuter, woſtanje
tale ſrjeda. Hacž do 11 hodź. dopołdnja ſedźach na tymle dnju w
ſpowjednym ſtole. Dźeń a nóc běch we nim cžinicź měł, hdy běſche mi cžas
doſahał. Po połdnju z dobrej wolu njeſpowjedach, zo ſo njeby zdało,
hakož chcył ja tu wěc podpjeracź. Skoro pola wſchěch pokaza ſo hłuboke
hnucźo.“

Tež na tymle dnju ſtachu ſo tſi ſpodźiwne wuſtrowjenja.

Wudowa Konrad Jochow-owa běſche hižo na 10 lět khora. W lěcźe 1866
zabola ju noha a njepuſchcźi ju wjac boloſcź, tak zo móžeſche jenož
někak z kijom khodźicź. Lěkarjo wuprajichu ſo, zo ſo ta wěc zahojicź
njehodźi. Duž ſo da na měſtno zjewjenja dowjeſcź, tam połoži najmłódſcha
holcžka jeje ruku na měſtno, hdźež prajeſche, zo nohu najzbóžniſcheje
Knježny widźi, a na tſecźi dźeń hižo běſche tak doſpołnje wotkhorjeła,
zo žanoho kija wjac njetrjeba a žaneje boloſcźe njecžuje.

Khatyrna Schultowa mějeſche khromu ruku; lěkaŕ praji, zo je kaž wot
Božeje rucžki zajata; wſchě ſrědki běchu podarmo, ruka woſta zlemjena.
12. jul. dźěſche Schultowa na hnadowne měſtno, napi ſo z kužoła a wumy
ſebi ſwoju ruku. Dźěſcźi daſchtej ſo ji dótknycź a za ſchtyri dny běſche
cyle ſtrowa.

Podobnje bu Marhata Wittlingowa wuſtrowjena. — Wſchě tſi to zjawnje ze
ſwědkami wobkrucźeja.

Na tymle dnju buchu hiſchcźe tſi druhe dźěcźi zdoſtojnjene,
Njewoblakowanu Knježnu widźecź. Hacž do połnocy woſta tam mnohoſcź ludu
w pobožnej modlitwje, k ſwojomu Bohu ſo modlo, kiž je tak „ſpodźiwny we
ſwojich Swjatych“, kiž ſo tak rady da pſchewinycź z modlitwu ſo
ponižacoho a pod zakit ſwojeje najzbóžniſcheje Macźerje cźěkacoho
cžłowjeka. Ludźo drje ſo njenadźachu, zo ſo runje na tymle dnju
poſtajenja pſchihotowacź pocžachu, kotrež mějachu wjes Marpingen cźežcy
potrjechicź, wo cžimž chcemy bórzy rycžecź.

Schtwórtk, 13. jul. cźiſchcźachu ſo zas mnozy wěriwi k hnadownomu
měſtnu; haj wokoło 9 1/2 hodź. běſche tam hižo na połdra tyſaca ludźi ſo
k modlitwje zhromadźiło. Zas ſtachu ſo někotre ſpodźiwne wuſtrowjenja.
Mnohoſcź ludu roſcźeſche a woſta tam hacž do wjecžora, dońž njebu wot
wojakow rozehnata.

Wjecžor 12. jul. mjenujcy běſche žandarm z Marpingen na hamcźe we St.
Wendel-u wozjewił: „Tyſacy ludźi pucźuja do Marpingen, w kotrejž wſy je
ſo pjecža Macź Boža zjewiła.“ Wokrjeſny ſekretaŕ telagrafowaſche hnydom
do Sarlouis-a, zo maja wojakow pſchihotowanych měcź. Nazajtra pſchińdźe
wokrjeſny ſekretaŕ z měſchcźanoſtu na hnadowne měſtno, hdźež
njepſcheſtajnje ſpěwachu a ſo modlachu, tak zo joho tſoje napominanjo,
měſtno wopuſchcźicź, jeno mały dźěl ludźi ſłyſcheſche. Na dobo puſchcźi
ſo jedyn žadarm do St. Wendela, zo by po wojakow telegrafował. Hižo
wjecžor pſchicźeže kompanija po pódlanſkich pucźach hacž k kromje lěſa.
Tu tſi krócź zabubnowachu, bajonety naſtajichu a we dwěmaj
wotdźělenjomaj pſchecźiwo ſo modlacej mnohoſcźi dźěchu. Běſche tu na
3—4000 ludźi! Móžemy ſebi myſlicź, kajka nětko měſcheńca naſta a zo
pſchez nju wjetſche a mjeńſche njezboža ſo ſtachu, hacž runiž lud ſo
njeſpjecźowaſche ani wojacy ſwoje brónje njetrjebachu.

Wſchitcy cuzy dyrbjachu Marpingen wopuſchcźicź, nichtó njeſmědźeſche ſo
pſched 4 hodź. rano na wſy pokazacź. Nětko ſebi wojacy za tu nóc na
ſurowe waſchnjo łoža žadachu a běchu nazajtra woſebje pola fararja,
gmejnſkich radow a pola ſtarſchich tamnych tſjoch dźěcźi we wjetſchej
licžbje do kwartirow dacźi. Hacž do 28. jul. trajeſche tele
zakwartirowanjo.

13. jul. pſchińdźe knježeŕſki pſchedſyda (Regierungspräſident) z Triera
do St. Wendela a hižo na druhi dźeń zapocža ſo ſudniſke pſchepytowanjo z
kedźbnoſcźu a horliwoſcźu, z kotrejež móže ſo na wažnoſcź ſpomnjeneje
wěcy ſudźicź.

Nětko ſcźěhowaſche jedyn podawk na druhi.

Wozjewjenjo wokrjeſnoho ſekretarja zakaza z khoſtanjom wſchě hromadźenjo
ſo modlacych na měſtnje zjewjenja. Na to buchu te tſi dźěcźi, jich
ſtarſchi a faraŕ, pozdźiſcho tež tamni 4 mužojo, kotſiž běchu zjewjenja
zdoſtojnjeni byli, a wſchelacy druzy pſcheſłyſchowani. Na powołańſkich
cedlach ſtejeſche: „dla jebanſtwa a zběžka.“ Bórzy bu wucžeŕka z
Marpingen pſcheſadźena, pozdźiſcho tež wucžeŕ; dale bu zakazane, z cyła
do lěſa ſtupicź bjez wopiſma; 14 žandarmojo běchu tam ſtajeni, zo bychu
pſchi hnadownym měſcźe ſtražili; tam natwarichu wulku ſtražnu khěžku;
wob<pb n="22"/>dachu měſtno z płotom, zamurjowachu kužoł a hdyž to
njepomhaſche, jón zamazachu; tola najebacź to ſo woda na druhim měſcźe
wudoby.

Gmejna Marpingen mějeſche ze zežiwjenja wojakow a žandarmow wulke cźeže,
kotrež na 5000 hriwnow wucžinjachu — woprawdźe wulki pjenjez za khudych
wobydlerjow.

Tutym Marpingenſkim ſtawiznam pak tež zrudnožortniwe podawki
njepobrachuja. We nowinach daſche ſo powjeſcź rozſchěrjecź, zo budźe ſo
ſkoro z Ameriki wo Marpingen něſchto dacź ſłyſchecź, pſchetož — rěkaſche
— we Marpingen je rozprawnik wulkich nowinow „New-York-Herald“-a
pſchecźiwo zakazni w lěſu pobył a doſahnjeny, potom pak zas puſchcźeny z
dowolnoſcźu, zo móže hnadowne měſtno wopytacź.

Tónle muž ſo mjenowaſche James Marlow z Queenstown-a w Jrlandźe, a
cžinjeſche hakož by jara horliwy katholik był. Ze ſwojim liſchcžatym
waſchnjom pytaſche dowěru duchownych, z kotrymiž wjele wobkhadźowaſche,
a ludźi dobycź, dawaſche tež wjele „k pſchepicźu“, zo by jim
„potajnoſcź“ wuwěſchcźił, ſwarjeſche tež pilnje na Pruſku, dobu jenoho,
kiž běſche 15 lět dołho w jaſtwje ſedźał a ſkicźi jomu 10 tol., jeli
jomu wo zjewjenjach wěrnoſcź praji; tola wſcho podarmo. Potom dźěſche do
domu Madleny Kuncoweje, praſcheſche ſo macźerje a dźowki za wſchěm
móžnym, a chcyſche tež tamnej 5 hriwnow dacź, ſchtož pak wona na žane
waſchnjo bracź njechaſche, kaž tež wobhnadźene dźěcźi ženje dary njejſu
brałe. Tak khodźeſche tónle muž něſchto njedźeli dołho we Marpingen
wokoło, ſkuſchujo, ſo praſchejo a ſwarjo — a ſkóncžnje (hakle 13.
oktobra) wukopa ſo z njoho tajny policiſta z Barlina, kiž bě wſchě tele
ſrědki nałožował, zo by „jebanſtwo“ wotkrył!

Tola wrócźmy ſo zas k naſchim tſjom dźěcźom. Běſche ſo jim zakazało, zo
njeſmědźa wjac do lěſa hicź, a myſlachu ſebi, zo budźe nětk zjewjenjow
kónc; tola běchu ſo molili. Pſchetož 24. julija zjewi ſo najzbóžniſcha
Knježna Marhacźe a Khatyrnje doma; hdyž tama ze ſwojimaj ſtarſchimaj po
ſkhodźe do komory dźěſche, praji k nimaj: „Dźitaj tola po boku ſkhoda,
pſchetož Macź Boža dźe ſrjedźa!“

27. jul. widźeſchtej ſwj. Knježnu we wucžeŕni. Wot 7. auguſta mějeſche
tež Suſanna Leiſtec zas hnadu, Macź Božu widźecź; wot toho dnja ſo tež
zjewjenja trochu pſcheměnichu, widźachu huſto jandźelow pſchi ſwj.
Mariji.

Dwaj dnaj pozdźiſcho ſedźachu pſched Hubertec khěžu. Leiſtec macź
praſcheſche ſo dźěcźi: „Cžoho dla tak do njebjes hladacźe?“ Wone
wotmołwichu: „Widźimy ſchtyrjoch jandźelow dele ſtupacź, jedyn je złoty,
jedyn módry a dwaj ſtaj běłaj.“ K tym ſo hiſchcźe pſchitowarſchi
jědnacźe druhich jandźelow, a běſche jich nětko tak wjele, hacž tu z
dźěcźimi ludźi ſedźeſche, a hdyž ſo něchtó pozběhny a woteńdźe, dźěſche
pſchec jedyn jandźel ſobu.

Na dnju naroda ſwj. Marije zjewi ſo Žohnowana wſchěm tſjom dźěcźom we
cyrkwi, wobdata zas wot jandźelow, a traje tele wobhnadźenjo dale.

Mjez tym dźěłaſche ſwětna wyſchnoſcź dale, we Marpingen a w pódlanſkich
woſadach pſchepytachu wſchě fary. 27. oktobra bu faraŕ Neureuter nahle
zajaty, zo ani cžiſte ſchaty njemóžeſche ſobu wzacź, 30. oktobra toho
runja ſuſodny faraŕ Schneider a t. d. Potom buchu wobydlerjo Marpingen-a
pſcheſłyſchowani, woſebje žony, tamne tſi dźěcźi pak wſcho hromadźe
ſchtyrnacźe krócź. Skóncžnje 9. nov., hdyž běchu ſwojim ſtarſchim
hiſchcźe wobkrucźiłe, zo pſchi ſwojim woſtanu, buchu do Saarbrücken-a
wotwjedźene a tam do proteſtantſkoho wuſtawa date, „zo by ſo jim tam
lěpſche wocźehnjenjo ſkicźiło hacž doma.“ Na tajki wukaz tež ſami
liberalni juriſtojo z hłowu zawijachu.

Druzy pak ſo na tym radowachu a měnjachu, zo ſu dźěcźi nětko do druhoho
powětra pſcheſadźene, hdźež wěſcźe ſtrowy rozom a ſtrowe myſlenjo
wěrnoſcź a łžu rozeznawacź nawuknje. Khwalachu barlinſkoho policiſtu,
kiž je „Macź Božu wuſlědźił a zamknył.“ Tale radoſcź pak njetrajeſche
dołho. Pſchetož pſchecźiwo tomule poſtajenju wobcźežowachu ſo ſtarſchi
pola ſudniſtwa we Saarbrücken a dobychu zběhnjenjo prěniſchoho rozſuda,
„dokelž hacž dotal ani jebanſtwo ani drnhe pſcheſtupjenjo we
Marpingenſkich naležnoſcźach woſebje pſchecźiwo tſjom dźěcźom dopokazane
njeje.“ Puſchcźene pak dźěcźi hiſchcźe njebuchu, dokelž ſo wobdźěleni
pſchecźiwo tomule rozſudej wobcźežowachu.

Mjez tym buſchtaj tamnaj dwaj fararjej puſchcźenaj, toho runja tež druzy
jecźi.

Skóncžnje 12. decembra ſu ſo tež te tſi dźěcźi na porucžnoſcź miniſtra
nutskownych naležnoſcźow z proteſtantſkoho wuſtawa puſchcźiłe. Wſchitke
woſtachu pſchi tym, ſchtož běchu wot wſchoho zapocžatka prajiłe, a žadyn
ſudnik njeje někajke jebanſtwo mohł dopokazacź, ani na dźěcźoch ani na
žanym wobydlerju <pb n="23"/>Marpingen-a ani z cyła w tudy wopiſanych
podawkach.

A wjac nam njeje trěbne.

Katholſki kſcheſcźan wě ze ſwojeje wěry a z woprawdźitych podawkow
cyrkwinſkich ſtawiznow, zo ſu pſcheznaturſke ſkutkowanja a zjewjenja, zo
ſu ſpodźiwne podawki, kaž nam je ſtawizny wobkrucźeja, tež w naſchich
cžaſach hiſchcźe móžne. Tule móžnoſcź žadyn katholik prěcź njemóže a
njebudźe, ale ju bjez komdźenja pſchida. Druhe praſchenjo jenož je, hacž
we tym abo tamnym padźe woprawdźe tajke pſcheznaturſke a ſpodźiwne
podawki ſo namakaja, hacž tu woprawdźe Bóh na nimorjadne waſchnjo
ſkutkuje. A na tele praſchenjo ſo tak ſpěſchnje, z doſpołnej wěſtoſcźu
wotmołwicź njeda, hdyž ſo podobne podawki we woſebitym padźe pokazuja. Z
toho tež ſcźěhuje, zo ani wěriwy z radoſcźu tajke podawki hako
pſcheznaturſke ſkutkowanjo Bože wobkrucźicź ani njewěriwy je hako
jebanſtwo zacźiſnycź njemóže a njeſmě, dóńž ſo njeje jene abo druhe
doſpołnje dopokazało.

Swětna wyſchnoſcź je ſebi tónle druhi nadawk wuzwoliła; móže ſo prajicź,
zo je ze wſchej móžnej prócu a kedźbliwoſcźu jón wuwjeſcź pytała. Njeje
pak ſo ji radźiło, Marpingenſke podawki hako jebanſtwo dopokazacź. Zda
ſo wjele bóle — kaž je to Boža pſchedwidźomnoſcź hižo huſcźiſcho
dopuſchcźiła — zo běſche runje ſwětna wyſchnoſcź wuzwolena, trěbnu
wěſtoſcź a najdalſche rozſchěrjenjo ſpodźiwnym podawkam dobycź. Dyrbimy
wuznacź: njewěmy, kak ſo ze zjewjenjemi ſwj. Marije we Marpingen ma, to
pak dyrbimy pſchidacź, zo ani zdacźo jebanſtwa namakali njejſmy.

Jedyn hort tudy hiſchcźe njeje rycžał: cyrkej, a zda ſo, zo jeje rozſud
hiſchcźe dołho na ſo cžakacź da; pſchetož cyrkwinſke a politiſke
wobſtejenja tu khwilu tomu napſchecźo ſteja.

Duž hladaja pobožni katholikojo dale z ponižnej dowěru na měſtno, hdźež
ſo Bóh a joho ſwjecźi tak blizko cžłowjeſkomu hubjenſtwu pokazachu.
Styſkniwa wutroba, kotraž kołwokoło ſo nicžo njewidźi hacž
napſchecźiwjenjo a ſpjecźenjo pſchecźiwo Bohu, kotraž póccźiwoſcź a
ſprawnoſcź pſcheſcźěhanu, bjezbóžnoſcź powyſchenu a najkraſniſche ſkutki
kraleſtwa Božoho kažene žaruje: kak ſo pozběhnjena cžuje nad tajkej
blizkoſcźi Wſchohomocy Božeje. Bóh z tajkimi hnady połnymi podawkami
jaſnje dopokazuje, a nuzni kſcheſcźenjo z mócnym zakitom najzbóžniſcheje
Knježny njepſcheſtajnje ſpóznawaja, z kajkim prawom ju ſwj. cyrkej
mjenuje „Pomocnicu kſcheſcźanow.“ A kaž je nam katholſkim Serbam z
naſchoho Róžanta ſtajnje a ſtajnje pomoc, tróſcht a duchowne žiwjenjo
wot hnady połneje Macźerje Božeje pſchikhadźało a pſchikhadźa, tak
nadźijamy ſo — budźe Marpingen za němſkich katholikow kužoł wobſtajneje
dowěry, ſkóncžneje pomocy a něhduſchoho duchownoho wobnowjenja.

„Wopokaž ſo macźeŕ,

Proſch, zo by naſch pacźeŕ

Hódź był twojom’ Synej,

Naſchom’ lubom’ Knjezej.

Žiwjenjo daj cžiſte,

Wjedź nas ſprawne pucźe,

Zo tak zbóžni byli

Boha widźecź móhli.“

Dwě kralownje.

Lědma běſche Bóh 15. ſept. 1877 we naſchim kraju kralownu wudowu Marju k
ſebi powołał, dha ſcźěhowaſche ju tež na pucźu do wěcžnoſcźe jeje
wjelelubowana ſotra kralowna macź Amalija. Wobej běſchtej dźěſcźi
njeboheho bajerſkeho krala Maximiliana a jeho druhej mandźelſkeje
Korliny, jeneje badynſkeje prynceſny.

Kaž Amalija kralowna macź a zemrjeta pruſka kralowna Eliſabeta, běſchtej
tež Marja kralowna wudowa a Sofija rakuſka arcywójwodźinka dwójnicy,
mjez kotrymiž pak Marja a Amalija najpoſlednjej zemrjeſchtej a to Marja
14. ſeptembra, Amalija pak 10. novembra 1877, mjez tym zo tamnej ſotſje
hižom dołho rjeńſche žiwjenje wotcžakujo we zemi ſpitej; wſchitkich
ſchtyrjoch ſotrow je pak pjata, mandźelſka bajerſkeho wójwody Maxa
pſchežiwiła.

Amalija a Eliſabeta narodźiſchtej ſo 13. novembra 1801, mjez tym hacž
kralowna wudowa a Sofija jeje ſotra 27. wulkeho róžka 1805 ſwětło tuteho
ſwěta wohladaſchtej. Marja a Amalija nazhoniſchtej we ſwojim žiwjenju
wjele pſchecźiwnoſcźow a běſchtej z kſchižikami cźežcy doma pytanej kaž
tež wobej tute ze ſcźeŕpliwej wutrobu znjeſeſchtej we pobožnoſcźach a we
ſwojej ſẃ. wěrje pilnje wolóženje pytaſchtej a tež namakaſchtej.

Jeju žiwjenje běſche ſtajne dobrocžinjenje a podpjeranje khudych a
khorych, ſtaranje za ſyrotow a <pb n="24"/>njezbožomnych dźěcźi, kaž tež
wobej ſwoje žiwjenjo hako zakitarcy wjele ſpomožnych zjednoſcźeni k
zbožu cžłowſtwa, k zbožnoſcźi ſwojej duſche a k božej cžeſcźi
woprowaſchtej. Nic jenož ſylzy wjele khudych, wjele njezbožomnych we
naſchim kraju, ně tež we druhich krajach pokrepuja row wobeju kralownjej
a proſcha za jeju khnde duſche.

Amalija woženi ſo 10. novembra 1822, ze we naſchich wutrobach hiſchcźe
žiwym kralom (tehdym hiſchcźe pryncom) Janom a wobaj dožiwiſchtaj we
lěcźe 1872 ſwój złoty kwas, pſchi kotrymž nic jenož luboſcź ſwojich
poddanow ale tež wulke zańcźměcźo wſchitkich ſobukralow a ſobuwjeŕchow z
nowa ſpóznaſchtaj. We tutym tak zbožomnym mandźelſtwje narodźichu ſo
dźewjecź dźěcźi, z kotrychž ſchěſcź hižom Jan a Amalija na marach
widźeſchtaj a to Ernſta, Marju, Sidoniju, Hanu (wulkuwójwodźinku z
Toskana), Margarethu (mandźelſku arcywójwody Korle Ludwiga) a Sofiju
(mandźelſku Korle Theodora bajerſkoho prynca). Ale jeje cźeŕpjenje
dyrbjeſche ſo hiſchcźe powjetſchicź, hdyž 29. oktobra 1873 jeje tak
horcy lubowany mandźelſki kral Jan zemrje.

Wot toho cžaſa běſche Amalija mjez ſwojimi lubowanymi dźěcźimi (kralom
Albertom, pryncom Jurjom a wójwodźinku z Genua) žiwa a ſtaraſche ſo za
nabožne wotcźehnjenje jeje dźeſacź wnukow a to Jtalſku kronowanu
prynceſnu, prynca Domaſcha ze Sawójſkej wójwody z Genua, arcywójwodźinku
Antoinettu a ſchěſcź dźěcźi prynca Jurja (Mathildu, Marju, Bjedricha
Auguſta, Jana Jurja, Maxa Alberta).

We njej wumrje pobožna ponižna duſcha, ſcźeŕpna z krutej dowěru ſo na
boha dowěrjaca macź hako pſchikład kſcheſcźijanſkich macźerjow, jena z
najlěpſchich a najbóle cžeſcźenych žonow we němſkim kraju.

Marja mandźelſka krala Bjedricha Auguſt, kotryž tak njezbožomnje ſwoje
žiwjenje we Tyrólſkej 9. awguſta 1854 ſkóncži.

Bu kaž wſchitke jeje ſotry derje wotcźehnjena, nadoby ſebi woſebitu
zdźěłanoſcź, wſchelake wědomnoſtne a wuměłſke nazhonjenja, běſche
kruteje wole, połna nabožnoſcźe.

Woženi ſo 24. hapryla 1833, nawjedowaſche pſchewjele zjednoſcźenſtwow,
kotrež ſwoje prócy za khorych a hubjenych hacž do turkowſkich krajow
rozſcherjeſche. Tute mandźelſtwo běſche bjez dźěcźi, cžehoždla Marja
wjac cžaſa nańdźe, zo by ſo za zbožo druhich ſtarała, ſchtož cžinjeſche,
doniž ſwoje wocžko njezańdźeli.

Tak njech ſpitej naſchej kralownje we božim měrje.

Bernadetta Soubirous.

Loni powjedaſche Krajan, kak je ſo ſwjata Marija w próznjeńcy Stareje
Skały pola Lourdeſa na ſpodźiwne waſchnjo zjewjała. Schtyrnacźelětna
holcžka, z mjenom Bernadetta Soubirous, bě wuzwolena za ſrjedźicźeŕku
mjez najzbóžniſchej knježnu a cžłowjekami. Na to, ſchtož je z jeje
dotalnoho žiwjenja znate, chcemy hiſchcźe tudy z krótka ſpominacź, zo
bychu ſo dźěcźi a wotroſcźeni na tym z wutrobu wokſchewjo ſebi dobry
pſchikład wzali.

Swjata Marija je macź khudych a ponižnych. A wot khudeju, jara khudeju
ſtarſcheju narodźi ſo Bernadetta. Jeje nan bě wucženy młyńk a mějeſche
woprědka młyn k połnocy wot Lourdeſa wotnajaty. Dokelž pak ſo
njemóžeſche brjoha pſchimnycź, dyrbjeſche ſebi młyn puſchcźicź, ſcźahny
ſo do Lourdeſa nuts a khodźeſche tam ze žonu na dźěło. Bóh wobradźi
jimaj dźowcžicžku, a ta doſta w ſwjatej kſchcźeńcy mjeno Bernardina,
rěkachu pak ji pſchecy „Bernadette“, to je po ſerbſku Bernardźinka. Macź
njemóžeſche dźěcźatko khoroſcźe dla ſama cźěſchicź, a da je tohodla do
jeneje ſuſodneje wſy, do Bartréſa, a tam holcžka mnohe lěta woſta.
Ludźo, pola kotrychž běſche, mějachu ju jeje poſłuſchnoſcźe dla bórzy za
ſwoju, a njedachu ji wjacy domoj. Dyrbjeſche jim tam na zelenych horach
wowcy paſcź, a tak wubu wona ſwoje dźěcźace dny na ſamotnych
paſtwiſchcźach, hdźež zrědka koho wohlada. Tola Boha luboho Knjeza
mějeſche pſchi ſebi a cžeſcźowaſche joho ze ſwojimi nutrnymi pacźerjemi.
Jeje wſchědny pacźeŕ běchu pak rózarije. Tež mějeſche we Božej ſtwórbje
někotrežkuliž njewinowate zawjeſelenjo. Pak twarjeſche do pluſkotaceje
rěcžki hacźenja, murki z běłych kamuſchkow, pak ſchcźipaſche ſebi
róžicžki a wupyſchowaſche z nimi na najrjeńſcho ſwoje młode jehnjatka.
„Ze wſchěch mojich jehnjatkow,“ prajeſche wona jedyn dźeń, „je mi jene
najlubſche.“ „„A kotre to?““ praſchachu ſo jeje. „Te najmjeńſche,“
wotmołwi holcžka ſwěru. Wona ſama bě mjez dźěcźimi, ſchtož jehnjatko
mjez wowcami, mólcžicžka a ſłabuſchka. Hdyž bě 14 lět ſtara, by kóždy
rjekł, kiž ju njeznajeſche, zo je hakle 11. W ſwojim ſchtyrnatym lěcźe
wopuſchcźi wona do horow ſkhowanu wjeſku Bartrés a cźichu ſamotnoſcź,
hdźež bě ſebi najrjeńſche kubło wobkhowała: ponižnu a cžiſtu wutrobu; a
pſchińdźe domoj, dokelž chcyſche ſo na ſwjatu ſpowjedź pſchihotowacź.
Domach ſpóznachu <pb n="25"/>porno druhim dźěcźom rjane ſamotnoſcźe jeje
njewinowateje duſche. Huſto powjedaſche pozdźiſcho jeje młódſcha ſotra
Marija, kak je Bernadetta druhdy na nju płakała a jeje liwkoſcź ji
porokowała. — Pſchi wjecžornych pacźerjach, kotrež Soubirouſec ludźo w
hromadźe wótſe ſpěwachu, njezlěhowaſche ſo Bernadetta klecžo ženje na
ławki abo ſtólcžki.

Tež zwonkownje pokazowaſche ſo jeje njewinowatoſcź. Hdyž bě wona
poſledni cžas w Bartréſu a jedyn dźeń ſwoje ſtadło domoj cźěrjeſche,
zetyka ju Bartrésſki duchowny. A hdyž jomu lubozna holcžka tak nutrnje
do wocžow hladaſche, bu wón z wutrobu hnuty a prajeſche, ſo hiſchcźe
junu za njej wohladujo ſam pſchi ſebi: „Dźěcźi, kotrymž je ſo ſwjata
Marija na La Saletteſkej horje zjewiła, běchu zawěſcźi tajke, kajkaž
tale holcžka je.“ (La Salette je hnadowne měſto w ſrjedźnej
Francowſkej.) Tola toho ſo wón njenadźijeſche, zo budźe ſo tež tutej
holcžcy hižo za něſchto njedźeli bójſka knježna wo prawdźe zjewjecź; za
něſchto njedźeli, pſchetož Bernadetta mějeſche ſpodźiwne zjewjenja runje
w tym cžaſu, hdyž wona do Lourdeſa ſo wrócźiwſchi na ſpowjednu wucžbu
khodźeſche. Wſchitcy ſebi myſlachu, zo ſo na dnju jeje prěnjoho ſwjatoho
woprawjenja zjawny dźiw ſtanje. Wona pak pobu runja druhim pobožnym
holcžkam k božomu blidu a nicžo ſo ſtało njebě ...

Ludźom njepowjedaſche Bernadetta ženje wo ſpodźiwnych zjewjenjach, khiba
zo ſo jeje praſchachu. A potom rycžeſche wona nic ſwojeje cžeſcźe dla,
ale zo by cžeſcź lubeje macźerje Božeje ſpěchowana była. A wjele ludźi
pſchińdźe k njej ſo napraſchowacź, wucženi a njewucženi. Wſchitcy
rozomni a derje zmyſleni pak buchu pſchi jeje powjedanju wulcy jara
hnucźi. Najrjeńſcho wopiſowaſche wona zjewjenjo 25. měrca, pſchi kotrymž
bě bójſka knježna wo ſebi prajiła: „Ja ſym njewoblakowane podjecźo.“ Te
wona tak rjenje wopiſowaſche, zo dyrbjachu mnozy z hnucźom płakacź.
Bernadetta pak žanoho dara njebjerjeſche. Chcedźa wjedźecź, zo je to
jene z tych tſjoch potajnſtwow, kotrež je ſwjata Marija ſwojej
Bernadetcźe dowěriła.

Jena žónſka ſuny ji junu mjelcžo dwaj złotej do zaka. Bernadetta pak to
pytnywſchi wucźeže jej khětſe, a prajeſche, zo žanych pjenjez njebjerje.
„Ale, luba holcžka, pomyſli jeno ſebi, kak khudaj twojej ſtarſchej ſtaj.
Wěſcźi druhdy ſuchoho khlěba nimataj, zo byſchtaj tebje a twoju
ſotſicžku a twojeju małeju bratſikow naſycźiłoj. Njepraj nicžo a wozmi
te pjenjezy ſobu domoj; ja wam je rady dam.“ Tola Bernadetta njeda ſo
narycžecź a darniwa žónſka dyrbjeſche ſwoje pjenjezy zaſy wzacź.

Jedyn druhi dźeń chcyſche ji dobrocźiwy duchowny ſlěborny pjenjez dacź;
wona pak jón njechaſche měcź. „Wzmi ſej te pjenjezy“, dźeſche knjez, „a
njechaſch-li je ſama za ſo zdźeržecź, daj je khudym. Sy ſnadź hižo huſto
khudym jałmožnu dacź chcyła a njejſy ſama nicžo měła.“ — „„Knježe,““
wotmołwi Bernadetta, „„dajcźe je wy radſcho khudym na moje měnjenjo; to
budźe pola Boha wjacy płacźicź, hacž hdy bych je jim ſama dała.““

Jedyn wjecžor pſchińdźe cuzbnik a da ſebi wot Bernadetty zjewjenja
nadrobnje wopiſacź. Poſłuchaſche jara nutrnje, a bu tež, kaž ſo zdaſche,
jara hnuty. So po jſtwje rozhladujo widźeſche wón, kak khudźi
Soubirouſec ludźo ſu. Jenitke jich bohatſtwo bě hiſchcźe wołtaŕk w
kucźiku, kotryž bě z róžicžkami, z pjenježkami a ze ſwjecźatkami rjenje
wudebjeny; woſrjedźa pak ſtejeſche poſtawa najzbóžniſcheje knježny.
Wſcho druhe wo jſtwje bě jara khudobne.

„Bóh je mje z bohatſtwami žohnował“, pocža cuzy, a chcu tohodla waſchn
nuzu trochu wolóžicź.“ — A z tymi ſłowami połoži wón móſcheń na blido,
powocžini ju, a bě widźecź, zo je połna cžeŕwjenych złotych.

„„Ja njecham nicžo měcź““, dźeſche Bernadetta a ſtorkaſche móſcheń k
njomu.

„To njeje tebi, moje dźěcźo,“ wotmołwi wón, „to je twojimaj ſtarſchimaj,
kotrajž ſtaj khudaj ...“

„„„Tež mój nicžo njebjerjemoj“““, prajeſchtaj nan a macź.

„Wam je tajka nuza, a potom chcecźe hiſchcźe horde ſłowa dawacź?“

„„„Ně, to wſchak nic ...“““

„Dha wzmicźe tute pjenjezy!“

„„„A nic złamanoho pjenježka,“““ praji nan. Njeznaty wza ſwoju móſcheń a
dźěſche. Bóh wě, ſchtó tutón cuzbnik bě. Je jara k wěrje podobne, zo
žanoho dobroho wotpohladanja njemějeſche. Pſchetož wſchelacy
napſchecźiwnicy chcychu cyłomu měſtu dopokazacź, zo je Bernadetcźine
powjedanjo wo zjewjenjach najzbóžniſcheje knježny cžiſta łža, a zo
holcžka ze ſwojimaj ſtarſchimaj jeno za ſwětnej cžeſcźu a za pjenjezami
dźe. Duž bě jara derje, zo ani wona ani nan a macź žanych pjenjez
njebjerjechu. — Jedyn jenicžki dar je Bernadetta wzała. To pak mějeſche
ſo takle:

<pb n="26"/>

Jena holcžka z woſobneje ſwójby w Tartaſu bě jara hubjena na wocži, a bě
wulki ſtrach, zo widźenjo do cyła zhubi. Wona pak macžeſche ſebi ſwojej
wocži z Lourdesſkej hnadownej wodu a bu wuhojena. Zo by ſo dźakowna
wopokazała, khodźeſche wona hacž do ſwojoho kwaſa w ſwjateje Marinych
barbach: běła a módra. Po kwaſu dari wona tutu ſwoju knježniſku draſtu
Bernadetcźe. A ta mějeſche ju za najwjetſchu pychu a khodźeſche něſchto
lět w njej.

Napſchecźiwnikam njebě na tym doſcź, zo Bernadettu ſpytowachu, budźe-li
pjenjezy bracź; někotſi chcychu tež hiſchcźe z njewinowatej holcžku
mudrowacź. Je pak ſo jim huſto radźiło, zo ſu pſchi tym ſami wohańbjeni
byli.

„Schto by ty cžiniła,“ praſchachu ſo Bernadetty, „hdy by cźi knjez faraŕ
krucźe zakazał, k próznjeńcy khodźicź?“

„„Bych joho poſłuchała.““

„A hdy pak by ſebi potom nadobo ſwjata knježna wot tebje žadała, zo
dyrbiſch k próznjeńcy pſchińcź, njeby tam to mjelcžo njoho ſchła?“

„„Ně, bych knjeza fararja tak dołho proſyła, doniž mi dowolił njeby, zo
ſměm tam hicź.““ —

Zjewjenjow dla pſched ſwětnu wyſchnoſcź žadana rycžeſche tam Bernadetta,
byrnjež bóle na nju zakhadźeli, z wulkej zmužitoſcźu. A tola njemějeſche
hewak wjele rycže a bě ji lohcy zatrach. Tohodla prajachu rozhladniſchi
mužojo ſami pſchi ſebi: Tuta holcžka njemóže zełhaŕna bycź; ale ſwjata
knježna je ſo ji woprawdźe zjewiła, a Bóh, kotryž ſwojeje cžeſcźe dla
chce, zo by wěrnoſcź na zjawne pſchiſchła, dawa ji tutu ſpodźiwnu
wutrobitoſcź.

Po zjewjenjach woſta Bernadetta, ſchtož bě prjedy była, njewinowate a
ponižne dźěcźo ſwojeje njebjeſkeje macźerje. Ta pak mějeſche ſtajnje
ſpodobanjo na njej, a wobaraſche napadam złoho ſwěta, kotryž
njewinowatoſcź kóncuje a z hordoſcźu ſo naduwa.

A dźewjecź lět pozdźiſcho wotrjekny ſo Bernadetta do cyła tutoho ſwěta a
dźěſche do miłoſcźiwych ſotrow. W Neversſkim klóſchtrje wotpołoži wona
30. oktobra 1867 ſwoje ſwjatocžne ſluby a pſchija klóſchtrſke mjeno
Marija-Bernardina. W nocy a wodnjo wothladuje tam wona nětk z wubjernej
woporniwoſcźu a luboſcźu khorych a hubjenych, je pak tež ſama wjele
khora. Cžaſto žno ſu jeje ſmjercź hladali; wona pak kóždy krócź
prajeſche ſo mile poſměwajo: „Ja hiſchcźe njewumru.“ — Tež do cźiſchiny
Neversſkoho klóſchtra khodźa ludźo k njej ſo napraſchowacź na ſpodźiwne
zjewjenja. W lěcźe 1869 wopyta ju Lourdesſki ſtawiznaŕ Hendrich
Laſſerre.[3]⁾ Wón praji wo njej, zo je wona hiſchcźe pſchecy do wocžow
rjana a lubozna, kaž dźěcźo, a zo kóždoho wulcy jara hnuje jeje
njewinowatoſcź.

Byrnjež ſo ſotra Marija-Bernardina huſto ludźom pokazacź dyrbjała,
njemóže tola wſchitka cžeſcź, kotruž ji tucźi wopokazuja, nakazycź
ponižnoſcź jeje duſche, runje kaž módra fijałka jenak rjenje wonja,
njech ſteji do huſtych kěrkow ſkhowana abo ludźom na wocžach w twojej
róžowej zahrodcy. —

Budźcźe, lube ſerbſke dźěcźi, tak ponižne, kaž Bernadetta běſche, a
zdźeržcźe ſebi cžiſtu wutrobu! Ponižnych ma boža macź lubo, a: „Zbóžni,“
praji jeje bójſki ſyn, „kotſiž ſu cžiſteje wutroby; dokelž woni budźa
Boha widźecź.“

♣K.♠

Zjewjenja Najzbóžniſcheje Knježny Marije w Jetſchwałdźe
(Dittrichswalde).[4]⁾

Jetſchwałd abo Dittrichswalde je mała wjeſka we Warmiji (Ermeland),
kotraž je dźěl pruſkopólſkich wobſedźenjow we „Wjecžornej Pruſkej.“
Wažna je tale krajina toho dla, dokelž je hacž runiž ležaca woſrjedź
cžiſcźe proteſtantſkich krajinow — wobkhowała katholſku wěru cžiſtu a
njezranjenu.

Wjetſchich měſtow je we Warmiji 7 hacž do 8 tyſac duſchow, hako
Braunsberg, Heilsberg; mjenſche ſu Frauenburg a dr.

Maja tam biſkopa, kotryž mějeſche w prjedawſchich cžaſach w Heilsbergu
ſwoje ſydło; nětko pak je biſkopſki ſtoł we Frauenburgu. Ma tele
biſkopſtwo něhdźe 800,000 duſchow.

<pb n="27"/>

Tam, w tymle ſnadnym kucźiku je ſo zjewiła najzbóžniſcha Knježna Marija,
kotraž tyſacy a tyſacy pucźowarjow k ſebi woła. Hdyž je najzb. Knježna
hnydom w prěnich zjewjenjach dźěcźom rjekła, zo na ſwjedźeń narodźenja
Swj. Mar. ſo poſledni krócź pokaza, roznjeſe ſo tale powjeſcź kaž z
wětrom do wſchěch krajinow, a nětko khwatachu na dźeń narodźenja ſ.
Marije Pólſcy a tež Němſcy na tuto měſtno, najebacź hrozny cžas,
najebacź njeluboznoſcźe pruſkich zaſtojnikow na železnicach. Zdźěłany
muž z Poznjanja, kotryž běſche mjez putnikami, je wopiſał, ſchtož je
widźał. Z toho je tudy wucźah.

Jetſchwałd leži kraſnje, kaž žana wjes na ſchlezynſkich horach. Cyrkej
na hórcy pucźowarjej hižo wot nazdala kiwa. K połdnju pada nahle po
horje dele keŕchow, ze ſchtomami poſadźany. Deleka je z njeho widźecź
ſchtomojta wjeſka z pſchecźelnymi khěžami. Na połnócnej ſtronje tohole
keŕchowa leži wuzka kwětkojta zahroda fararja, w kotrejež róžku blizko
pſchi keŕchowje ſteji rjany jawor (klon), kiž ſo 20 ſtołpow wyſoko
dźěli. Něſchto niže ſteji ze ſchtoma ſucha hałza a hiſchcźe 3 łóhcźe
niže, 5 łóhcźi wot zemje tcži ſuk wot tołſteje ſucheje hałzy. Srjedźa
tuteju hałzow, praja, je ſo zjewjenjo pokazowało.

Hdyž pak ſo praji, zo je ſo tam najzb. Knježna ſchtyrjom woſobam
zjewiła, dha ma ſo to zrozemicź, zo je ſo zjewiła w powětſe na tymle
měſtnje, a to na ſtronje cyrkwi pſchiwobrocźenej.

Mjena tych ſchtyrjoch woſobow ſu:

Auguſta Schafryńſka, z Nowoho Młyna blizko Jetſchwałda. Je 14 lět ſtara,
ſrěnjeje wulkoſcźe, nic ſylneje poſtawy; jeje zadźerženjo je cźiche a
pokorne. — Jeje woblicžo je blěde, bjez woſebitoho znamjenja, wocži
blědomódrej pſchec dele złoženej, wo wokołny ſwět ſo njeſtaracej. Z
wulkej hańbicźiwoſcźu khodźi mjez ludźimi; hdyž w dźěle pomha, na nikoho
njepohlada, byrnje wſcho połne wcźipnych było. Boji ſo tak rjec
zjewjenja druhim powjedacź. — Ze wſchěch ſchtyrjoch woſobow, kotrež
najzb. Knježnu widźachu, najmjenje ludźom na wocži pſchikhadźa.

Auguſta khodźeſche hacž do 27. junija toho lěta na kſcheſcźanſku wucžbu
a najradſcho poſłuchaſche na wucžbu we pſchihotowanju na ſwj. ſpowjedź a
ſwj. woprawjenjo. Dary wulke njemějo, modleſche ſo pilnje k cžeſcźi
najzbóžniſcheje Knježny, zo by žaneje hańby njedoſtała na pruhowanju.
Najzbóžn. Knježna ju wuſłyſcha, a wot nětka bu holcžka zwažniſcha a
lěpje hacž druhe wotmołwjeſche.

Dźeń 27. junija, wokoło 9. hodźiny wrócźeſche ſo z katechiſma domoj. Na
pucźu zetka ju macź, kotraž bě we wſy na dźěle była. — „No kak běſche,
moje dźěcźo“, — ſo praſcheſche — „ſy mohła? Je cźe knjez pokhwalił?“ —
„„Haj pokhwalił mje je, pſchetož ſym mohła wſcho tak derje, zo ſym ſo
toho ani ſama njenadźała. Knjez Jězus a najſwjecźiſcha Knježna běſchtaj
mi pomocnaj.““

Powjedajo běſchtej něſchto krocželi wot pohrjebniſchcźa ſo wotſaliłoj,
tu zazwoni ſwjaty wjecžor, „klakanjo.“ Wobaj hnydom po tamnym waſchnju
poklaknyſchtej a wobrocźiwſchi ſo k cyrkwi pocžeſchtaj ſo modlicź
„Jandźel toho Knjeza.“ Nahle zawoła Auguſta:

„Hladajcźe, hladajcźe, ſchto je to do jaſnoſcźe na tym jaworje a kajka
je to tam woſoba? to je najſwjecźiſcha Knježna!“ ...

Macź, kotraž nicžo njewidźeſche, zawoła dźowku a kazaſche ji ſobu dom
hicź.

Tola dźěcźo woſta pſchi ſwojim a chcyſche ſo wrócźicź pod jawor.

K tomu pſchińdźe pſchipadny wjeſny duchowny wrócźo ſo z krótkoho
pſchekhadźenja po katechiſmu a zhoniwſchi, wo cžo ſo jedna, dowoli
holcžcy ſo wrócźicź pod jawor a tam poklaknywſchi wuſpěwacź Strowa ſy
Marija. Holcžka tak ſcžini a klecžo pod jaworom wołaſche na knjeza:

„O knježe, pſchec bóle a bóle ſo jaſni.“

Potom praji holcžka, zo je jandźel pſchiſchoł a Knježnu Mariju do
njebjes wzał.

To je wěrny wopis zjewjenja, kotrohož bu Auguſta prěnja hódna.

Druha woſoba je Borbora Samulowſka, je 12 lět ſtara, z Worytow, wjeſki
poł hodźiny wot Jetſchwałda zdaleneje, tež z khudeje ſwójby. Je-li
Auguſta wobraz cźichoſcźe a pokornoſcźe, běha mała Borborka ſtajnje kaž
wjewjercžka. Woblicžo ma jara njeprawidłowne, naduty nóſk, ſchěroku
hubu, z kotrejež ſo pſchec pokazujetaj dwaj rynkaj běłych zubow,
bjezwocži cźmowe, włoſy cžorne.

Njekhodźi ženje pomału a zaſtajiwſchi ſo lědma ſłowo doſłyſchi a zas
wotběhnje.

Je to wobraz ſwobody.

Borbora wuhlada Knježnu Mariju hnydom na <pb n="28"/>druhi dźeń 28.
junija pſched ſwjedźenjom ſwj. Pětra a Pawoła wjecžor w 9 hodź.

Najprjedy ſo dwójcy zabłyſkny, potom ſo ſcžini jaſne koło, we ſebi ſo
wjercźace, a w tymle kole pokaza ſo ſwětły trón z parlami wudebjeny;
potom pſchinjeſeſchtaj dwaj jandźelaj najſwj. Knježnu a ſadźiſchtaj ju
na trón ji poſłužujo. Na to dwaj jandźelaj pſchinjeſeſchtaj
Jězusdźěcźatko ze zeḿſkej kulu w rucy a a padźiwſchi je najſwj. Knježnje
na klin ſo zhubiſchtaj. Potom pſchinjeſeſchtaj dwaj jandźelaj krónu a
dźeržeſchtaj ju wyſche hłowow, potom jedyn jandźel kij, na kotrohož
kóncu bě złoty kwět (ſceptaŕ), a dźeržeſche to nad tym wſchěm. Na dobo
ſo zaſwěcźi kſchiž a wiſaſche w mrócželach — na kóncu róžowca zhubi ſo
wſcho.

Na druhi dźeń a w ſcźěhowacych widźeſchtej holcžcy toſamo.

W tych dnach běſche ſwj. Marija wodźeta, běłu draſtu ze złotymi
lilijemi, tež jeje dźěcźatko mějeſche tajku draſcźicžku; włoſy mějeſche
najzb. Knježna ſwětłe, dołhe rozpuſchcźene, woblicžo jara kraſne.

30. junija widźeſchtej dźěſcźi ſwj. Knježnu ſamu ſedźacu na trónje.

Dźěcźi wopraſchawſchi ſo, ſchto chce? dóſtachu za wotmołwjenjo:

„Róžowc ſo modlicź!“

Druhi dźeń praſcheſchtej ſo: Schtó wona je?

„„Ja ſym najſwjecźiſcha Knježna Marija njewoblakowana podjata.““

Na praſchenjo: Kak dołho tu budźeſch z nami? wotmołwi:

„„Pſchez dwaj měſacaj.““

Nětko běſche hacž do 23. julija widźecź kóždy wjecžor; wot toho dnja pak
pokazowaſche ſo najſwj. Knježna tſi krócź za dźeń.

Někotre dny pozdźiſcho praſcheſchtej ſo holcžcy, z cžim ſo khori
wuſtrowja; dóſtaſchtej za wotmołwjenjo:

„„Njech ſo khori modla róžowc!““

Na praſchenjo: Hacž prawje cžinja, hdyž ſo tu pod jaworom modla róžowc,
bu wotmołwjene: „„Jara derje.““

Druhi krócź ſo wopraſcheſchtej, ſchto hiſchcźe chce najzb. Knježna a bu
wotmołwjene:

„Kapałku natwaricź a w njej ſwjecźo njewoblakowanoho podjecźa.

Pſcheńdźmy k tſecźej woſobje.

Khatyrna Wjecžorek zda ſo młódſcha bycź, hacž bychu jeje 23 lět
wocžakowacź dałe, zda ſo 17 lět bycź. Je ſrěnja wulka, z rjanym běłym
woblicžom, je na njej ſpóznacź, zo ſo wjele wo ſwět njeſtara. Je ji
widźecź na woblicžu, kak njerady na praſchenja wotmołwja; jeje rycž je
cźicha, waſchnjo pokorne. Móže trochu němſki a dokelž ſo we Warmiji
němſki rycžecź za něſchto lěpſche a woſebniſche dźerži, je zwucžena tak
dołho němſki rycžecź, dońž ſo jeje něchtó polſki njepraſcha.

Zda ſo, zo je Khatyrna w ſrjedź auguſta pocžała widźenjo měcź.

Wona njewidźi tak najzb. Knježnu kaž dźěcźi, ale jenož ſtejacu z
wotkrytej hłowu, z rozpuſchcźenymi włoſami, ze ſpuſchcźenymaj rukomaj a
w běłej draſcźe.

Poſlednja ze ſchtyrjoch woſobow je wudowa Hilžbjeta Bylitewſka.
Khuduſchka je jeje draſta. Jeje woblicžo je blěde a ſuche. Hlada pſchecy
ponižnje k zemi. Hdyž rycži, dha kóždy krócź wo pobožnych wěcach, ſchto
ſo najzb. Knježnje lubi a ſchto nic. Je to ſama dowěra, ſo nadźijaca na
miłoſcź Božu a ſo njeſtaraca za pſchichod.

Bylitewſka wohlada ſwj. Mariju hiſchcźe pozdźiſcho hacž Wjecžorkec
Khatyrna. Widźi najzb. Knježnu ſtejacu na jaworje z krónu na hłowje a z
dźěcźatkom na rucy, ženi pak ſamu kaž Wjecžorkec. Dźěcźko dźerži w jenej
rucy zeḿſku kulu z kſchižikom; je w běłej draſcźicžcy; tež ſwj. Marija
je w běłej draſcźe z běłym paſom.

Tele ſchtyri žónſke pſchińdźechu wokoło 8 hodź. na faru, a wot tam
dźěchu pod jawor na róžowc, hdźež běchu hižo 4 korhowje a ludźi na
pjecźdźeſat tyſac!

Pomału bu wſcho z měrom a duchowny, kiž róžowc wjedźeſche, porycža k
wulkej mnohoſcźi poſłucharjow.

Wobjaſniwſchi z krótka ſpodźiwne waſchnjo, z kotrymž ſo najzb. Knježna
zjewja, wozjewi porjad pobožnoſcźe. Praji zhromadźenym, hdyž wuſłyſcha
prěni krócź hłós małoho zwóncžka, je to znamjo, zo je ſo Knježna Marija
tamnym woſobam zjewiła. Tu njech wſchitcy ponižnu pokoru najzb. Knježnje
pokazaju, zo na kolena padnu. Hdyž druhi krócź zwóncžk zaklincži, je to
znamjo, zo Knježna Marija lud žohnuje, tu njech ſo wſchitcy pokłonja k
požohnowanju. Hdyž tſecźi krócź ſo zaklinka, je kónc widźenja, pſchetož
tehdom najzb. Knježna ſo zhubja wocžam wuzwolenych.

<pb n="29"/>

Na to zapocža ſo róžowc.

Njemóže ſo wopiſacź, praji tamón wocžity ſwědk, kajki bě to ſławny
wokomik. Pjecźdźeſat tyſac ludźi běſche tak cźiſche, zo bu dych kóždoho
ſłyſchecź. Zdaſche ſo, hakož bychu wſchitcy wocžakowali trubu
arcjandźela, kiž jich na wěcžny ſud woła, abo hakož bychu wocžakowali,
zo ſo njebjo na dobo wotewrja a kralowna njebjes ze ſyłu jandźelow ſtupi
na měſto, hdźež ju tyſacy modlerjow wocžakowachu.

Zapocža ſo druha ſchtucžka; — po jenej abo dwěmaj „Strowa ſy Maria“
zaklinka zwóncžk, tamne ſchtyri žónſke woſoby kłonja ſo k zemi; duch
pokory a pobožnoſcźi je na wſchěch ſtronach widźecź. Njewopiſujomny
wokomik! Běſche to wokomik, hdyž wſchitke cźěła ſo ponižachu do procha,
wſchitke wutroby ſo woprowachu a duſche na kſchidłach jandźelſkoho
powitanja lecźachu k nohomaj k tej, kotraž z króny ſchtoma drje
njewidźowna z luboznym wuſměwkom pſchijimaſche pokorne modlitwy a je
kładźeſche pſched trón ſwojoho Syna w njebjeſach.

To trajeſche ſnadź pjecź minutow. Druhi raz zwóncžk zaklincži, nětko
Knježna Marija lud žohnuje. Najhorcyſche modlitwy, tu a tam tež płacž
ſtupaja z wutrobow do ſwj. cźiſchiny, cyły lud pólſki doſtawa žohnowanjo
wot ſwojeje Kralowny. Płakanjo rozſchěri ſa po cyłym pohrjebniſchcźu, po
wſy; njeběſche tu žane wócžko, kotrež njeběſche ſylzu puſchcźiło; žadyn
hort, kiž z cyłej mocu njeby zdychował k Tróſchtarnicy zrudnych: „Proſch
za nas hrěſchnikow nětk a w hodźinje naſcheje ſmjercźe. Amen.“

Hdyž tſecźi krócź zwóncžk (ſnadź za 3 abo 4 minuty) zaklincža, padny lud
k zemi khwalo ſwoju Knjeni a Boha, zo je joho zdoſtojnił bycź ze ſwědkom
tajkoho podawka.

Po połdnju wodźerža ſo zas róžowc, pſchi cžimž to ſamo ſo ſta, ſchtož
rano. Pſchi tym zjewjenju porucži ſwj. Marija, zo by ſo woſwjecźił kužoł
abo ſtudnicžka.

Tale ſtudnicžka je z boka farſkeje zahrody pod horu w lěſu; njeje wulka.
Tule wodu mějachu duchowni woſwjecźicź, zo by do njeje zaſtupiła luboſcź
Njebjeſkeje Kralowny. Po porucžnoſcźi njeſmědźeſche nichtó pódla bycź
hacž měſchnicy a tamne ſchtyri woſoby. Mjelcžo ſo tam podachu wokoło 1/2
8 hodź.

Lědma bě ſo modlitwa zapocžała, pſchińdźechu najprjedy dwě ſtarſchej a
potom tež dwě młodſchej woſebje do ekſtaſy — a to běſche tudy tak nahle,
w tejle cźiſchinje tak hnujomne, zo wſchitcy měſchnicy płakachu.
Spěwaſche ſo litanija, Salve Regina, „Knježna pſcheſwjata“ — tamne
woſoby běchu kaž nježiwe. Hakle hdyž duchowni Magnifikat zanjeſechu,
pſchińdźechu zas k ſebi. Biſkopſki komiſaŕ ♣Dr.♠ Hipler z Frauenburka je
na měſcźe pruhowaſche. Z tutoho pruhowanja běſche najzajimawſche, zo po
widźenju Bylitawſkeje a Wjecžorkec zjewjenja hiſchcźe cžiſcźe
njepſcheſtanu, ale zo ſo najzb. Knježna zas zjewi na dźeń poſwjecźenja
ſwjecźecźa njewoblakowaneje Knježny, kotraž mějeſche ſo do kapałki
ſtajicź. Potom na tele tſi rócžne cžaſy: 1. na Porciunkulu (2. aug.) 2.
na dźeń donjebjeswzacźa ſ. Mar. (15. aug.) 3. na dźeń narodź. ſ. Mar.
(8. ſept.)

Praſchenja ſtajachu tamne woſoby na porucžnoſcź duchownoho. Mjez
wotmołwjenjemi ſu najzajimawſche, zo ſwj. Wótc docžaka dobycźo cyrkwje,
zo cyrkej w Pólſkej budźe bórzy wolóžena a woſyrocźene woſady dóſtanu
zas ſwojich duchownych paſtyrjow. Hiſchcźe dyrbi ſo dodacź, zo je ſwj.
Marija w poſlenim cžaſu zjewiła, zo byrnje ſo njepokazała, tola ženje
jich njewopuſchcźi; zo chce tež dale płat za khorych, róžowcy atd. k
nohomaj tamnoho ſwjecźecźa połožene njewidźownje požohnowacź.

Stajnje hiſchcźe pucźuja mnozy pobožni do Jetſchwałda.

Woſtajiwſchi ſej dalſche rozprawy za wozjewjenjo ſnadź we „Katholſkim
Poſole“, pſchiſtajamy tutomu najwužſchomu wopiſanju jenož někotre
myſlicžki.

Wažna je ta wobſtajnoſcź, zo prěnje ſłowa, kotrež najzbóžniſcha Knježna
prajeſche, běchu: „Modlicźe ſo róžowc!“ a tež poſlednje ſłowa rěkachu:
„Modlicźe ſo horliwje róžowc.“ Je to zawěſcźi znamjo, zo tale pobožnoſcź
dyrbi bycź Knježnje Mariji jara luba, dokelž ſebi tak pſcheje. Woſebje
za khorych, kotſiž po porucžnoſcźi ſ. Marije w Jetſchwałdźe ſo maja
modlicź.

16. ſeptembra bu hacž na najſwjatocžniſcho ſwjecźene a do kapałki
pſchenjeſene ſwjecźo njewoblakowanoho Podjecźa Najzb. Knježny Marije.

Tehdom ſo zjewi najzbóžniſcha Knježna poſledni krócź a ze ſłowami:
„Modlicźe ſo horliwje róžowc“, ſo zhubi.

Schto praji ſwět k tutym podawkam?

Tón ſwari a hani we ſwojich nowinach na hłupych rólnikow, zo ſwoje dźěła
zanjerodźa a tak wjele pod tamón jawor běhaja.

Tola njepſchikhadźeja tam jenož hłupi ludźo bjez „bildunki“, ale tež
doſcź zdźěłani.

<pb n="30"/>

Zo ſu tele zjewjenja móžne, to nichtó njemóže prěcź, kiž ſpodźiwne
zjewjenja Bože w ſtarym a nowym teſtamencźe znaje.

Zo pak ſu tele podawki tež woprawdźite a žana łža, žane jebanſtwo, za to
někotre dopokazma.

Tamne woſoby ſu cyle jednore, ponižne, ſprawne, bohabojazne, njeſebicžne
a cyle ſtrowe. Tež druzy jich jebanſtwa njetrjebaja, pſchetož dyrbimy ſo
praſchecź k cžemu? z kajkoho wotpohladanja? Nicžo wjac hacž
pſchecźiwnoſcźe a materialnu ſchkodu maja z toho tamne woſoby a faraŕ.

Zo ſo tamne woſoby ſame ſo jebaja, je njemóžne, dokelž ſu cyle ſtrowe,
khłódne, jednore a mało nadate. Su hotowe, wſcho z pſchiſahu haj ze
ſwojej zbóžnoſcźu wobkrucźicź, ſchtož praja. Woſebje pak waſchnjo
zjewjenja.

Zjewjenjo traje najbóle 8 minutow, zaſtupi w druhej ſchtucžcy róžowca a
ſkóncži ſo w tſecźej. Dźěcźi pſchiwjedu jich zaſtaracźerjo, (ſu pola
cžeſcźomnych hoſpodarjow w Jetſchwałdźe, zo bychu ſchkódnym wliwam
wuſtajene njebyłe) a klecža tak daloko wot ſo zdalene, zo jene druhe
njemóže widźecź. Pſchi zaſtupje widźenja kłonja ſo wſchě na dobo k zemi,
woſtanu klecžo a ſo njehibajo, z wócžkom na ſchtom pozběhnjenym a z
miłym woblicžom kaž wobraz ſo modlacoho jandźela. Potom ſu cyle
njecžucźiwe za zwonkowne zacźiſchcźe; ludźo je kałaja, ſchcźipaja a t.
d., wone pak nicžo njecžuja. Po 4 abo 5 minutach ſo žohnuja dźěcźi,
dokelž praja, tehdom najzb. Knježna wſchěch pſchitomnych žohnuje,
woſtanu na 3 abo 4 minuty bjez hibanja, kłonja ſo hłuboko do zemje,
potom hnydom zas k ſebi pſchińdu a ſpěwaja róžowc ſobu hacž do kónca. Po
róžowcu dowjedu dźěcźi na faru a pſcheſłyſchuja tam kóždu holcžku
woſebje. Wotmołwjenja ſo trjechuja. Haj tež wotmołwjenja na tamne
praſchenja, kotrež ſo kóždej holcžcy woſebje wot duchownoho dadźa, bjez
toho zo druha něſchto wo tym wě, a kotrež dyrbja na najzb. Knježnu
ſtajecź, runaja ſo ſebi hacž na ſłowo. — Hdźe ſo hodźi na to naturſke
waſchnjo rozjaſnicź?!

Tež na měrne a pſchiſtojne zadźerženjo pobožnych pucźowarjow dyrbi ſo
tudy ſpomnicź. Policija njeje žaneje winy namakała, tomu jenož w něcžim
napſchecźo ſtupacź, zo ſo w cyrkwi a na pohrjebniſchcźu hromadźa.

Za wěrnoſcź rycža ſkóncžnje wjacore ſpodźiwne wuſtrowjenja, kotrež da-li
Bóh ſo tež na druhim měſtnje wozjewja.

Nětko cžeſcźomny cžitarjo, ſudź, kaž za dobre ſpóznajeſch, w tutej wěcy.
Pſcheradźicź chcemy tebi hiſchcźe, ſchto wyſoki proteſtantſki zaſtojnik
wo njej praji: „Jelizo je ta wěc cžłowjeſke dźěło, dha ſo zhubi kaž w
pěſku; je-li pak dźěło Bože, potom wſchitko hanjenjo a ſwarjenjo ze
ſtrony jeje pſchecźiwnikow nicžo njebudźe dokonjecź, khiba runje to, zo
budźe ſkutk Boži z tym cźim dale znaty a cźim ſkutkowniſchi.“

Su katholikojo njepſchecźelojo ſtata abo ſwětneje wyſchnoſcźe?

Bóle hacž hdy prjedy pſchiſłodźa ſo zaſy w naſchich cžaſach bohaprózdny
ſwět na katholikow a jich wěru; a to drje nic bjez winy, dokelž ſcźenjo
Khryſtuſowe — „za Židow pohórſchk, Póhanam pak k ſměcham“ — kaž ſo we
katholſkim žiwjenju wopokazuje, jich złym požadanjam a nakhilnoſcźam
ſtajny porok cžini. Žadyn porok pak ſo katholikam a jich wěrje
njeſprawniſcho njecžini, dyžli tón, zo ſu njepſchecźelojo ſwětnych
knjejſtwow a wyſchnoſcźow. Ze žanoho lětſtotyka kſcheſcźanſtwa njewědźa
nam ſtawizny žadyn pſchikład powjedacź, zo bychu cžłowjekojo, — kotſiž
běchu katholſcy kſcheſcźenjo we ſkutku a wěrnoſcźi — byrnje wot ſwětnych
mócnarjow tež najhórje pſcheſcźěhani byli, hdy tajke zběžki a
zatraſchnoſcźe zapocželi, kajkež k pſch. na kóncu zańdźenoho lětſtotyka
njewěriwcy we Francozſkej zapocžachu. A huſto doſcź běchu woprawdźe
bjeze wſchoho pſchirunanja wjac winy k tomu měli hacž francózſcy
zběžkarjo.

To dopokazuja nam ze ſwojim jaſnym pſchikładom kſcheſcźenjo prěnich
lětſtotykow. Abo móžeſch ſebi žane wjetſche kſchiwdy myſlicź, dyžli te
běchu, kotrež ſo jim wot póhanſkich mócnarjow a khěžorow ſtachu? Zo pak
ſu cźile kſcheſcźenjo najebacź wſchitke pſcheſcźěhanja bjezbóžnych
khěžorow hako ſwoju wot Boha poſtajenu wyſchnoſcź w cžeſcźi měli, jich
hako naměſtnikow Božich we wſchitkim dobrym poſłuchali: to dopokazuje
Tertullian, cyrkwinſki ſpiſacźeŕ 2. a 3. lětſtotyka.

„My cžeſcźimy“ piſa, „we khěžorach zrjadowanje Bože, po kotrymž je jich
poſtajił, zo bychu ludy wobknježili. Wěmy, zo maju woni tamnu móc,
kotruž je jim Bóh k tomu ſpožcžił; toho dla mamy to tež za ſwjatu
winowatoſcź, tule nahladnoſcź kotraž wot Boha pſchińdźe, njezranjenu
zdźeržecź.... Schto <pb n="31"/>mam hiſchcźe dale wo naſchej
cžeſcźownoſcźi a luboſcźi pſchecźiwo khěžorej rycžecź? Njedyrbimy joho
za toho měcź, kotrohož je naſch Bóh za knježerja wuzwolił a poſtajił?
... Boha njebudu khěžora ženje mjenowacź, dokelž njecham łžecź ani
khěžora wuſměſchecź. Jomu doſaha mjeno khěžora, wyſoke mjeno, kotrež ma
wot Boha.“

Z tohole wěrnje kſcheſcźanſkoho pſcheſwědcženja, zo je wyſchnoſcźinſka
móc wot Boha, naſta tež tamna kruta ſwěra, z kotrejž prěni kſcheſcźanjo
tež w cžaſu najzatraſchniſchich pſcheſcźěhanjow ſwoje poddanſke
winowatoſcźe dopjelnjachu. Na tule ſwěru toho dla tež Tertullian woſebje
pokazuje:

„Kak huſto“ — rycži k póhanam w ſwojim zakitnym ſpiſu — „ſcźe pſchecźiwo
nam zakhadźeli? Kak huſto je roznjemdrjeny lud do nas z kamjenjemi
mjetał, naſche domy zapalał? W tornoſcźi waſchich bakchowych ſwjedźenjow
njepſchelutowachu ani naſchich wotemrjetych: cźahachu jich ze ſwobodnych
měſtnow ſmjercźe, z rowow, a wonjecžeſcźachu cźěła. Scźe hdy ſchto
pytnyli, zo bychmy něſchto zapocželi, z cžimž móhli za tajke njeſprawne
kſchiwdy na was ſo wjecźicź? By ſnadź nam na mocy pobrachowało, hako
tajni wjecźerjo abo zjawni njepſchecźelojo wuſtupicź? By ſnadź nas mało
było? My ſmy hakle wot wcžorawſchoho a tola napjelnjamy hižo wſchitko,
waſche měſta, waſche hrody, waſche wójnſke lěhwa, waſche zhromadźizny,
waſch palaſt, ſenat a torhoſchcźo. A byrnjež tež naſche mocy woprawdźe
ſnadniſche byłe, dyžli waſche, bychmy drje my pſched zjawnej wójnu ſo
ſtróžili, my, kotſiž ſebi ze ſmjercźe wjeſelo ſcžinimy? By pak z cyła we
naſchej mocy było, bjez zběžka a wobrónjeneje mocy, jenož z hidźatym
dźělenjom pſchecźiwo wam wojowacź ... Wy byſchcźe po naſchim wotcźahu ſo
ſtróžili prózdnoſcźe a ſmjertneje cźiſchiny bjezludnoho měſta. Wy móhli
ſo potom rozhladowacź za poddanami! Woſtało by wjac njepſchecźelow hacž
měſchcźanow: tu khwilu licžicźe mjenje njepſchecźelow, dokelž je telko
kſcheſcźanow.“

Tež dźenſiſchi dźeń hiſchcźe wucži katholſka cyrkej po tychſamych
zaſadach, ſchto a z wotkal je móc wyſchnoſcźe, tež dźens hiſchcźe
nawjeduje ſwoje poddate ludy k tejſamej ſwěrje w dopjelnjenju
winowatoſcźow napſchecźo ſwětnej wyſchnoſcźi, a tele ludy, poſłuchajali
hewak na hłós ſwojeje macźerje, pokazuja wſchudźom, zo jim znate
prajenjo „kral, khěžor z Božeje miłoſcźe“ atd. njeje hołe ſłowo ale
wěrny wuraz cžiſtoho kſcheſcźanſkoho zmyſlenja a pſcheſwědcženja. Tež wo
tym hiſchcźe pſchikład z najnowſchoho cžaſa.

W Tony-King-u a Kochinchinje (na zadnjo-indiſkej połkupje w Aziji)
knježeſche pſched něſchto lětami ſurowy a krwjelacžny khěžor. Joho
tyranſkoho knjejſtwa ſycźi zběhachu ſo w lěcźe 1859 ſami joho pohanſcy
poddanojo. Wjele ſurowiſchi a zrudniſchi pak běſche woſud
kſcheſcźanſkich poddanow (je tam něhdźe poł milliona kſcheſcźanow,
kotſiž maja z cyła runje tam huſto krute pſcheſcźěhanja wuſtacź).
Dołholětne zajecźo, wuhnacźo, rubjenjo kubłow, puki a cžwile, ſmjercź,
wſcho, ſchtož jeno móže roznjemdrjena hida ſebi wumyſlicź, ſo na rozkaz
tohole khěžora pſchecźiwo kſcheſcźanam do ſkutka ſtaja, zo bychu jich,
jeli móžno, cyle znicžili. A tola dawachu naměſtnikojo provincow a
wójwodźa khěžorſkoho wójſka horliwym nowowobrocźenym rjane wuſwědcženjo,
zo ſu runje cźi najſwěrniſchi poddanjo a najzmužicźiſchi,
najwoporniwiſchi wojowarjo pſchecźiwo zběžkarjam. Haj, hdyž ſam
khěžorowy bratr napſchecźo khěžorej zapſchiſahanjo ſpyta, zo by joho z
tróna ſtorcžił, njenamaka pola kſcheſcźanow nic najmjenſcheje pomocy abo
wěry za ſwoju pſcheradu, hacž runiž běſche jim hako myto za tajke
wobdźělenjo na zběžku ſlubił nabožnu ſwobodu kſchiža. (Z „Lětopiſow
rozſchěrjenja wěry“ 1859.)

Katholikojo wſchak znaja a wukonjeja tež ſłowo ſwj. Pawoła: „Kóždy njech
ſo podcźiſnje mocy wyſchnoſcźe; pſchetož žana móc njeje, khiba wot Boha,
a kotraž je, je wot Boha poſtajena.“ (Romſk. 13, 1); a „Wyſchnoſcź je
ſłužownica Boža tebi k dobromu.“ (Romſk. 13, 4.)

Nabožne drobnoſtki.

1. Napoſeon ♣I.♠ a róžowc.

Hdyž běſche Napoleon ♣I.♠ najwyſchſchi ſkhodźeńk ſwojoho zboža
doſcźahnył, poda ſo junu do dźiwadła z jenym pažu z nadobneje ſwójby,
Rohanom Chabot, Leonſkim pryncom. Khěžor ſtaraſche ſo mało wo hru,
mějeſche pak ſwoje wjeſelo na tym, pſchihladowarjow wobkedźbowacź.
Dlěžſchi cžas tajke wobkedźbowanja cžiniwſchi, hladaſche dołho zadźiwny
na ſwojoho pažu, kiž ſo tež mało wo kekliju ſtaraſche a ſwojej rucy
ſpody draſty na kolenomaj khowaſche. Njejabcy hrabny Napoleon za nimaj a
namaka tam — róžowc. Dokelž tutón <pb n="32"/>w tamnym cžaſu jara w
cžeſcźi njeběſche, bojeſche ſo prync krutoho ſwarjenja. Tola Napoleon
jomu prajeſche: „Wy ſcźe nad hłupoſcźu tejele hry powyſcheny, budźe z
was hiſchcźe prawy muž; pokracžujcźe dale, njebudu was wjac molicź.“

Paža bu wo prawdźe prawy muž — wón bu arcybiſkop Bezanſonſkeje diöceſy a
zawoſtaji ſwojej woſadźe mnohe dopokazma ſwojeje pobožnoſcźe a
dobrocźiwoſcźe.

2. Mało ſłowow, wjele wucžbow.

Pobožna miłoſcźiwa ſotra wupraji wſchě poſtajenja ſwojoho ſwj. powołanja
z tymle napominanjom:

„Chcemy pſchecźiwo Bohu měcź wutrobu dźěſcźa, pſchecźiwo bližſchomu
wutrobu macźerje, a pſchecźiwo ſebi ſamym wutrobu ſudnika. Tak dyrbi to
kóždy cžinicź: dźěcźo je ponižne, wěrnoſcźiwe, połne dowěry; macź
luboſcźiwa a woporniwa; ſudnik pak ſprawny a kruty pſchecźiwo kóždej
winje.“

3. Dźěcźaca nabožnoſcź.

Jene dźěcźo bě něſchto zworało, ſchtož joho nana jara rozhněwa, tak zo
wón pocža ſwarjecź a zakliwacź. Tu ſo pocža dźěcźo bojecź a zawoła:
„Nano, daj mi radſcho puki, hacž zo ſakrujeſch!“ Napominanjo, kotrež nan
ſwojomu dźěſcźu z prawje wótcowſkej měrniwoſcźu da, je wjele bóle
pſchihódne je polěpſchicź, hacž rozhorjene a nahłe ſwarjenjo. (Swj.
Franciſkus ze Sales.)

4. Na cžo dźěcźi kedźbuja.

Běſche macź, kiž po ſwojim waſchnju na ſwojoho małoho žałoſtnje
ſwarjeſche. Pſchecźiwo ſwojomu waſchnju běſche hólcžec pſchi tym z měrom
a hladaſche w runej měrje na ſwoju macź. Ta ſo mało njedźiwaſche na
tymle njenadźitym wubudźenju želnoſcźe, a ſama ſwoje hnucźo zakrywſchi
ſkóncži ſwoje napominanjo z woſebitej krutoſcźu. Ale kak ſo ſtróži, zo
ſo jeje tón hólc — hdyž běſche jeje rycžniwoſcź wuběžała — praſcheſche:
„Macźi, ſchto dha to je? tak huſto hacž ty rycžiſch, po twojej ſchiji
pſchec něſchto horje a dele jězdźi.“ Hólcžec běſche pſchi dołhim
napominanju ſwojeje macźerje jenož na hibanjo cžopika na ſchiji
kedźbował, wot napominanja pak jara mało ſłyſchał. — Haj, z dołhimi
rycžemi pola dźěcźi wjele njedokonjeſch. Praj z krótka, ſchtož maſch
prajicź, z luboſcźu a krutoſcźu, a njepomha-li, pokaž ſkutki!

5. Pozdźe!

Hlej, o kſcheſcźano! pſchińdźe nalěcźo, pſchińdźe lěcźo, a potom pócžnje
zas bycź khłódniſcho a zyma, a zyma zamjerznje wſcho hromadu. A hdyž
hakle na zymu na jenym ſchtomje kcźeńcžko wukcźěje — ty wboha kwětka, ty
pozdźe dźeſch, z tebje njemóže nicžo wjac bycź a dyrbiſch bědnje
zmjerznycź. O wocžiń ſwoju wutrobu, hdyž je nalěcźo, hdyž je lěcźo,
luboſcźi Božej. Pſchińdźe twoja nazyma, twoja zyma; w ſtarobje chcyła
wutroba k Bohu — ale je wſchak huſto zyma, pozdźe! (Alban Stolz-Protyka
za cžas a wěcžnoſcź 1847.)

6. Abraham a ſankta Clara wo knježnach.

„Prawa knježna ma bycź a dyrbi bycź kaž zwony na wulki pjatk: njeſmě ſo
dacź wjele ſłyſchecź. Prawa knježna dyrbi bycź kaž piſchcźele: tak
khětſe hacž ſo jich dotknjeſch, ſchkrěcža. Prawa knježna dyrbi bycź kaž
ſchpitalſka poliwka: ta nima wjele wócžkow, tež wona njeſmě wjele wokoło
hladacź. Prawa knježna ma bycź a dyrbi bycź kaž ſowa: ta jenož z rědka
na ſwětło pſchińdźe. Prawa knježna dyrbi bycź kaž ſchpihel (hladadło):
hdyž tomu trochu blizko pſchińdźeſch a na njón dychnjeſch, cžini
pokhmurjene bjezwocži. Prawa knježna ma bycź kaž ſwěca: kotraž je w
latarni wjele wěſcźiſcha hacž zwonka njeje. Woſebje pak ma a dyrbi bycź
prawa knježna kaž nopawa (želwja, Schildkröte): ta je pſchecy doma,
dokelž ſwoje wobydlenjo ſobu noſy.“

7. Swj. Citta wo ſłužownych.

„Dźowka njeje nabožna, njeje-li dźěława; pobožnoſcź, kotraž ſo dźěła
wotlakuje pola woſoby naſchoho powołanja, je wopacžna pobožnoſcź.“

8. Su reje bjezſtraſchne?

W lěcźe 1620 chcyſche Autunſki biſkop ſpis wudacź, zo by ſwojich
poddatych wot reji wotdźeržował, a žadaſche ſebi najprjedy rozſud hrabje
Buſſy-Rabatin, kotryž je hako duchapołny muž a ſpiſacźeŕ znaty a kotryž
mějeſche w tym naſtupanju bohate nazhonjenjo. A tón wotmołwi: „Sym reje
kóždy cžas za ſtraſchne dźeržał; nic jenož moje rozomne zmyſlenjo, ale
tež moje ſamotne nazhonjenjo wjedźe mje k tomule rozſudej; a hacž runiž
ſwědcženjo cyrkwinſkich wótcow wjele płacźi, měnju tola, zo dyrbi wo
tejlej wěcy rozſudźenjo ſwětnoho muža hiſchcźe wjac płacźicź. Derje wěm,
zo je za někotre woſoby mjenje ſtracha na rej<pb n="33"/>wanſkej łubi,
hacž za druhe; tola pak zažehla ſo tam tež najzymniſche natury. Tajke
ſkhadźowanja wobſteja wſchědnje z młodych ludźi, kotſiž maja hižo w
ſamocźe prócy doſcź, ſpytowanja pſchewinycź. Je toho dla moje měnjenjo,
zo hako dobri kſcheſcźenjo na žane reje hicź njeſměmy.“

9. Znaty kaſpiniſta Beza

piſa: „Katholſka cyrkej doſtawa wjele pukow, njedawa pak je zas; tola
bjeŕcźe ſo na kedźbu, wona je nakowa, kotraž je hižo wjele klepacžow
(hamorow) ſkazyła.“

10. Pſchikład ſwjatoprajenja.

Proteſtantiſki Jendźelcžan, ſławny a wubjerny muž, běſche do Roma
pſchiſchoł, hdyž ſo runje proces dźeržeſche wo ſwjatoprajenjo zbóžnoho
Franca Regis. Jedyn wyſoki duchowny, z kotrymž běſche ſo ſpſchecźelił,
pſchepoda jomu junu dopokazowace akty za někotre dźiwy, zo by ſebi je
pſchehladał. Pſcheſchtudowawſchi je pſchinjeſe duchownomu zas prajicy:
„Hdy bychu wſchitke dźiwy, kotrež ſo w cyrkwi pſchiſpóznawaja, z tak
jaſnymi pſchepokazowacymi a wěrnymi dopokazmami ſo wobkrucźicź dałe, kaž
tele jow, potom móhli je tež my bjez zadźewka pſchiſpóznacź, a za was
bychu wſchě te ſměchi pſcheſtali, kotrež ſo waſchich dźiwow dla pola nas
ſtanu.“ „Dobre“, wotmołwi duchowny, „ze wſchitkich tychle dźiwow njeje
ſo ani jedyn hako doſpołnje dopokazany pſchiſpóznał.“ Proteſtant bě
pſchez tele njewocžakowane wotmołwjenjo cyle pſchekłapjeny, a ſpózna a
wuzna nětko, zo móže jeno zaſlepjeni pſched ſud na ſwěrje, hłubokej
ſwědomitoſcźi a najwjetſchej krutoſcźi dwělowacź, z kotrymiž cyrkej
dźiwy pruhuje. — Z toho ſcźěhuje, kak njeſprawny porok je, kiž ſo
katholikam cžini, hdyž ſo praji: w katholſkej cyrkwi cžini bamž
ſwjatych. My pak prajimy pſchiſprawniſcho: wěrna cyrkej cžini ze ſwojej
wěrnej wucžbu a ze ſwojimi ſrědkami hnady Božeje ſwjatych.

Někotre lěkaŕſke pokiwy.

♣I.♠ Schto maſch cžinicź, hdyž ſy něſchto jědojte zjědł?

Stanje ſo njezrědka, zo něchtó njewědomnje něſchto jědojte zjě, na
pſchikład: ſtaru kołbaſu, w kotrejž ſo jědojte macźizny (wěcy, Schtoff)
namakaja, abo njeſtrowe hriby, jahodki atd. a ſcźěhwki tajkoho z
jědomzawdacźa ſo z dobom pokazaja. — Lěkaŕ dyrbi ſo tudy kóždy krócź
powołacź, ale pſchecy tu njeje hnydom a mjez tym móže cžłowjek wumrěcź.
Je toho dla wažne, zo kóždy wě, ſchto ma na měſcźe cžinicź, prjedy hacž
je lěkaŕſka pomoc tu.

Jeli ſchtó něſchto jědojte zjědł, dyrbi ſo prjedy wſchoho na to dźiwacź,
zo by jěd ze žołdka pſchiſchoł, abo ſchtož z njoho njecha, ſo
njeſchkódne ſcžiniło. Toho dla dyrbi ſo tajki w najhuſcźiſchich padach k
bluwanju pſchiwjeſcź. K tomu pije ſo liwka woda, a z cźeńkim pjeŕkom, k
pſch. z pawowym, ſo w ſchiji łoſkoce. Pſchi tajkim łoſkotanju zajědźeſch
z pjeŕkom hłubſcho hacž do žołdka a tam wobwjertnjeſch zas a zas pjeŕko,
dóńž bluwanjo njepſchińdźe, pſchi tym ſo druhdy kuſk liwkeje wody da.
Njecha pak ſo pſchec hiſchcźe bluwanjo zbudźicź, wozmje ſo něſchto
ſchnupowanſkoho tobaka a połoži ſo na jazyk; tež pomha lana muka ze ſelu
we wodźe.

Zo pak by ſo jědowa móc pomjeńſchiła abo cyle njekſchodna ſcžiniła,
wozmjeſch něſchto jeji, rozbijeſch je, wotdźěliſch bělk a pſcheměſcheſch
jón z wjertawku (mutwju). Potom linje ſo zymneje wody tak wjele nuts, zo
je połojca wody a połojca bělka. To potom wupije khory; móže ſo to tež
wjac krócź woſpjetowacź, cžuje-li wolóženjo.

Hdyž ſy něſchto jědojte zjědł, we cžimž ſo arſenik, wołoj, vitriol atd.
namaka, potom ſu mydliny hłowny ſrědk wuſtrowjenja. Tež pomha tajka
mydlana woda, hdyž ſy jenu z tamnych roſtlinow zjědł, kotrež na jazyk
pala a z kotrychž, hdyž ſo rozrěznu, běła palaca juſchka, kaž mloko
běži; tak na pſchikład wjelcže mloko (mlócžeń, Wolfsmilch). Tajke mydło
pak, kotrež ſo k tomu trjeba, dyrbi najlěpſche, běłe mydło bycź. —
Horceje wody wozmje ſo ſchtyri krócź tak wjele, pije ſo cźopła kóžde tſi
abo ſchtyri minuty jena khofejowa ſchalka.

Je-li něchtó z jědźenja jědojtych hribow abo ze ſrěbanjom wuhlowych
dymow nahle ſkhorjeł, dha je kiſało dobry ſrědk. Tola dyrbi ſo jěd
prjedy z bluwanjom wotſtronicź. Toho runja ſo kiſało nałožuje po
zjědźenju ſkaženeje ſchěnki a kołbaſy. — Cokor a cokorowa woda je tež
najbóle dobry ſrědk, hdyž ſy něſchto jědojte zjědł, tak tež mloko.
Cžorny khofej je nuzny ſrědk pola jara mnohich jědow. Najprjedy njech
khory pije prawje ſylny khofej, potom ſłabſchi, cokora pak ſo njech k
tomu njebjerje. Tež pſchi tym ſrědku dyrbi ſo na wubluwanjo jěda
dźěłacź. Po tajkim wubluwanju móže cžorny khofej z cokorom <pb
n="34"/>bycź. — Kamfor je woſobny ſrědk pſchecźiwo jědej z roſtlinow.
Druhdy doſaha, hdyž tajki khory na kamfor jenož nucha a z nim ſo koža
ſchudruje. Tola móže ſo kamfor tež z cźopłym wolijom do žałby změſchecź
abo w palencu dacź rozmokacź.

♣II.♠ Schto maſch cžinicź, hdyž je cźe „wrjecźeńca“,[5]⁾ had abo zmija
kuſuyła? a hdyž ſy ſo cźežcy ranił?

1. Najprjeńſche je, zo njedaſch do rany puſchcźeny jěd do cźěła a do
wutroby z krewju ſo pſcheběžecź, ſchtož ſo ſtanje, hdyž khětſe ze
ſchnórku abo z rubiſchkom abo z něcžim druhim wokoło kuſnjenoho ſtawa
krucźe wobjazaſch. Z tymle krutym wobjazanjom ſo zadźěwa, zo z jědom
ſkažena krej njemóže k wutrobje pſchińcź a tak ſmjercź abo khoroſcź
pſchinjeſcź. Potom wozmi něſchto žehliwe (wuhlo abo palacu trubku) a
dźerž žehliwe tak blizko pſchi ranjenym měſcźe hacž móže ſo ſtacź, tola
pak nic tak blizko, zo by ſo koža wopaliła. Sy wot hada kuſnjeny potom
rucže domoj pſchiſchoł, wzmi wolij, tucžne abo butru a mazaj to něhdźe
ruku ſchěroko wokoło kuſnjenoho měſtna, a cžiń to huſto zas, hdyž zas
wuſkhnje. Schtož z rany wuběhnje, dyrbi ſo kedźbnje wottrěcź. Wſchitko
to ma ſo dlěžſchi cžas dołho cžinicź.

Tola tež nutskowne hojace ſrědki dyrbja pſchi tym ſo trjebacź. Tak ma ſo
ze ſelu změſchana woda picź, tež něſchto ſele abo kobołka zjěſcź. Tež je
derje, hdyž ſo kóžde pjecź abo dźeſacź zekundow poł tejoweje łžicžki
wina abo palenca wozmje, hdyž je w žiwocźe jěd cžucź. Woſebje je tež
radźomne, zo hdyž je ſchtó wot hada kuſnjeny, hnydom jěd z hubu
wucźehnje abo wucydźi a potom wuplunje. Pſchi tym pak njeſmě tajki žanu
ranu w hubje měcź abo pſchi hubje. Potom njech ſo ranjene měſtno ze ſelu
prawje hłuboko wutrěje. Pſchi tym pak dyrbi ſo ranjeny prawje z měrom
zadźeržecź, hnydom lěkarja powołacź a woſebje wſcheje ſtyſkniwoſcźe ſo
paſcź.

Wóſomnacźe-lětna burſka holca bu wot zmijicy (Kreuzotter) do nohi
kuſnjena. Noha ſo khětſe krucźe wobjaza wyſche rany a tykny ſo do hnydom
wuryteje jamki do zemje. Po krótkim cžaſu bě holca zas ſtrowa. — Tak
powjeda jedyn winſki lěkaŕ.

2. Pomóc za rubnjene abo rěznjene rany. Mjeńſche rany zažija bórzy ſame
wot ſo, hdyž ſo cžiſte dźerža a mazanoſcźe ſo wurjedźa. Tež pola nas
derje znata „ranaca woda“ (Wundwaſſer) je jara dobra a zadźěwa woſebje
jětſenju ranow. Je-li ſo něchtó hłubſcho rěznył abo zrubał, dha tyknje
ranjeny ſtaw abo ſtawcžk do zymneje wody, potom ſo rana zawjaza; tež
lapki w zymnej wodźe namocžene a zas na ranu z nowa połožene ſpěchuja
žicźo.

Schto pak ma tón cžinicź, kotryž je ſo cźežcy ranił z rubnjenjom,
tſělenjom a t. d., hdźež z rany wjele krewje běži, a je ſtrach, zo
wukrawjenjo ſmjercź pſchinjeſe?

Tež jow je zymna woda, kotruž z dobom na rann pſchinjeſeſch, najlěpſchi
krawjenje ſadźěwacy ſrědk. Druhdy je nuzne, zo lapki do zymneje wody
tyknjene ſo na ranu ſcźiſchcźa a na nju zwjazaja. Jenož w někotrych
cźežkich ranjenjach dyrbi ſo cyły ranjeny ſtaw krucźe hromadu ſtłócžicź,
a dyrbi ſo hnydom po lěkaŕſku pomóc póſłacź. Jara ſtraſchne je ranjenjo,
hdyž ſwětła cžerwjena krej z rany cźecže po waſchnju bijenja wulkeje
žiły (wotwodnicy Puls). Jow dyrbi ſo khětſe wyſche ranjenoho dźěla k
wutrobje z rubiſchkom zawjazacź; potom dyrbi ſo maſacź, hdźe hłowna žiła
(Pulsader) bije, a na tole měſtno ſo połoži po dołhoſcźi kork,
pſchitłocži ſo na žiłu. Na kork ſo wjacy płatu połoži w ſchěrokoſcźi
talerja, a nětko ſo wſcho zwjaza z powjazom (bindu), dóńž krawjenjo
njezaſtanje. Pſchi tym pak dyrbi ſo ſtajnje zymna woda abo lód na
rubiſchko macžecź. — Njecha-li pak krawjenjo hiſchcźe pſcheſtacź, połoži
ſo ranjenomu kuſk ſele na jazyk, abo — njechali to pomhacź — něſchto
kiſała z wodu změſchanoho abo arnika z wodu. Cźopło pak ſo jomu njeſmě
nicžo picź dacź.

Cźežcy ranjeny dyrbi tak połoženy bycź, zo ranjeny ſtaw wyſoko leži, a
zo žadyn dźěl joho cźěła njecźiſchcźi. Picź móže ſo jomu něſchto ſtaroho
wina dacź. Wyſche toho dyrbi ſo khory tak z měrom hacž móžno dźeržecź,
njech tež pije wjele zymneje wody a njech ſo zdźerži wſchoho ſelenoho,
korjenjanoho (Gewürztes), we wuhnju ſuſchenoho, z cyła wſchoho, ſchtož
horcotu wubudźi.

Hdyž pak je ſo něchtó cźežcy ranił z panjenjom, ſtorcženjom na wutrobno,
bicźom, dha dyrbi ſo jomu rubiſchko wokoło wyſcheje lěweje ruki tak
krucźe zwjazacź hacž móže khory wutracź, potom tež wokoło praweje nohi
horjeka. Njecha-li krawjenjo pſcheſtacź, <pb n="35"/>zwjaza ſo tež
rubiſchko wokoło praweje horneje ruki a horneje lěweje nohi. Mjez tym
dyrbi khory poł ſedźo ležecź, połoži ſo jomu wjele zawkow ſpody hłowy w
ſtrowej khłódnej ſtwi.

Njecha-li hiſchcźe krawjenjo pſcheſtacź, zwjaza ſo w zymnej wodźe
namacžany rub wokoło delnjoho žiwota. Njedoſaha-li tež to hiſchcźe,
dyrbi ſo z khofejowej łžicžku jejowy bělk z cokorom pomału požerjecź
dawacź.

3. Kak ſo hoja jědmjenja? Dołhotrajace jědmjenja dyrbja ſo wot
wuſtojnoho lěkarja jenož pomałku hojicź; chcył-li je něchtó nahle
zahojicź, dha by z toho ſmjercź khoroho naſtała, pſchetož khoroſcź
pſchimnje potom někajki woſobny žiwjenſki dźěl cźěła.

Małe jětſenja, kotrež naſtanu z mjeńſchoho ranjenja ale jara bola,
wuhoja ſo lohcy z napołoženjom roztołcženeje žołteje morchwje. Su-li
jědmjenjace boloſcźe kałace abo palace, wozmje ſo ſłód a roztołcže ſo do
muki. Z toho ſcžini ſo z pſchiměſchenjom z piwowymi droždźemi cźěſto, do
kotrohož ſo něſchto piwa linje. Z tutej žałbu namaza ſo cžiſta běła
lapka płatu a połoži ſo na jědmjenjo. To ſo woſpjetuje za dźeń dwaj abo
tſi krócź.

Pola hłubokich jědmjenjow móže ſo terpentinowa žiwica z Venecianſkoho
terpentina trjebacź. Zeſchkrějeſch na małym wohnju jedyn lut
najlěpſchoho terpentina a pſchiměſcheſch k tomu po cžaſu 4 luty cžiſtoho
žołtoho wóſka. Potom ſo jědmjenjo wurjedźi (wuſuſchi) z płatom, a na to
linje ſo do njoho łžica zeſchkrěnoho terpentina, tola pak hižo trochu
pſcheſtudnjenoho. Tak ſo cžini kóžde tſi dny.

♣III.♠ Schto maſch cžinicź, hdyž něchtó do njemocy padnje abo ſo mordwy
zda bycź?

Namakaſch-li žanoho do njemocy padnjenoho cžłowjeka, dha wocžiń wſchitku
joho cźěłu krucźe pſchilěhacu draſtu, woſobnje wokoło ſchije, wutroby a
nižſchoho cźěła, a połož joho na zemju abo na někajku deſku. Potom
wokrjeṕ joho woblicžo z trochu cžerſtweje wody, liń něſchto cžerſtweje
wody na zadnju hłowu, na tył abo delnju ſchiju a na wutrobowu dolinu.
Njecha-li do njemocy padnjeny wotucźicź, daj jomu na kamforowy duch
(Kampfergeiſt) abo na hewak něſchto ſylnje wonjace nuchacź. Wožiwi-li
zahe a wuſnje, daj jomu ſpacź.

Hdyž wonka zmjerznjenoho cžłowjeka nadeńdźeſch, dyrbiſch joho kedźbnje
zběhnycź a nic tłócžicź, potom joho donjes domoj do njetepjeneje ſtwy
abo kólnje, w kotrejž njecźehnje (njeduje). Tež ſrěnja cźopłota móže
pſchemjerznjenoho ſkóncowacź. — Potom zmjerznjenoho ze ſněhom cžiſcźe
poſypaſch, k najmjenſchomu ruku tołſto, tež wyſche hłowy; jenož huba a
nós woſtanjetaj bjez ſněha. Zmjerznjeny pak dyrbi tak ležecź, zo móže
tajaca woda khětſe wotběžecź, a hdyž je ta wotběžała, kładźe ſo zas nowy
ſněh na cžłowjeka. — Jeli pak žadyn ſněh njeje, połoži ſo zmjerznjeny do
zymneje kupele, kotraž ſo z lodom, kiž nuts kładźeſch, zymna cžini. Na
tele waſchnjo dyrbi cźěło woſtacź, dóńž wſchitko mjehke njeje. Potom
hakle ſlecžeſch zmjerznjenoho draſtu, abo jeli to njeńdźe wotrězaſch ju.

Hdyž ſu nětko joho ſtawy mjehke a zhibite, zapocžnu ſo ze ſněhom
ſchudrowacź, a pokrocžuje ſo z tym, dóńž ſo ſtawy njepocžnu cžerwjenicź.
Na to połoži ſo zmjerznjeny do ſuchoho łoža a ſchudruje ſo ze zymnymi
wołmjanymi rubiſchcźami. Njechadźa-li ſo nětk hiſchcźe žiwjeńſke
znamjenja pokazowacź, dha wozmjeſch kruch kamfora abo kamforowoho
ſpirituſa, změſcheſch jón do poł bleſche wody a daſch jomu mały kliſtir,
ſchtož za ſchtwórcź hodźiny woſpjetujeſch. Pſchińdźe-li nětk zmjerznjeny
pomału k ſebi abo pocžnje znamjenja žiwjenja dawacź, dha dawaja ſo
kliſtiry liwkoho cžornoho khofeja, a móže-li požeracź, da ſo jomu
něſchto khofeja po małych łžicžkach. Hdyž žiwjenjo pſchibjera, wotſtroni
ſo wſcho mokre, ſchudruja ſo z flanellowej lapku abo z wołmjanym
rubiſchkom wſchě dźěle cźěła, dóńž njejſu ſuche a potom ſo połoži do
łoža. Tola njeſmě ſo w tajkej ſtwi hiſchcźe tepicź, pſchetož zmjerznjeny
dyrbi ſo ſam wot ſo zhrěcź.

Jeli ſo tole wſcho wobkedźbuje pola cžłowjeka po zdacźu zmjerzłoho, dha
je ſylna nadźija, zo ſo zaſy do žiwjenja zbudźi, byrnje tež hnydom
znamjenja žiwjenja njepokazował. Z tajkimi poſpytami dyrbi ſo runiž kaž
pola zatepjenoho dołho pokrocžowacź, prjedy hacž móže ſo nadźija cyle
puſchcźicź.

♣P. T.♠

<pb n="36"/>

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdźe. Pſchiſpomnjenja.

konje: kruwy: wowcy, kozy: ſwinje:

48 tydź. 4 d. abo 340 dnow (330—349). 40 tydź. 5 d. abo 285 dnow
(240—321). 22 tydź. abo 154 dnow (146—158). 17 tydź. 1 d. abo 120 dnow
(109—133).

1. januara 6. decbr. 12. oktbr. 3. junija 30. hapr.

6. — 11. — 17. — 8. — 4. meje

11. — 16. — 22. — 13. — 10. —

16. — 21. — 27. — 18. — 15. —

21. — 26. — 1. nov. 23. — 20. —

26. — 31. — 6. — 28. — 25. —

31. — 5. jan. 11. — 3. julija 30. —

5. februara 10. jan. 16. nov. 8. julija 4. junija

10. — 15. — 21. — 13. — 9. —

15. — 20. — 26. — 18. — 14. —

20. — 25. — 1. decbr. 23. — 19. —

25. — 30. — 6. — 28. — 24. —

2. měrca 4. febr. 11. decbr. 2. aug. 29. junija

7. — 9. — 16. — 7. — 4. julija

12. — 14. — 21. — 12. — 9. —

17. — 19. — 26. — 17. — 14. —

22. — 24. — 31. — 22. — 19. —

27. — 1. měrca 5. jan. 27. — 24. —

1. hapryla 6. měrca 10. jan. 1. ſept. 29. julija

6. — 11. — 15. — 6. — 3. aug.

11. — 16. — 20. — 11. — 8. —

16. — 21. — 25. — 16. — 13. —

21. — 26. — 30. — 21. — 18. —

26. — 31. — 4. febr. 26. — 23. —

1. meje 5. hapr. 9. febr. 1. oktbr. 28. aug.

6. — 10. — 14. — 6. — 2. ſept.

11. — 15. — 19. — 11. — 7. —

16. — 20. — 24. — 16. — 12. —

21. — 25. — 1. měrca 21. — 17. —

26. — 30. — 6. — 26. — 22. —

31. — 5. meje 11. — 31. — 27. —

5. junija 10. meje 16. měrca 5. nov. 2. oktbr.

10. — 15. — 21. — 10. — 7. —

15. — 20. — 26. — 15. — 12. —

20. — 25. — 31. — 20. — 17. —

25. — 30. — 5. hapr. 25. — 22. —

30. — 4. junija 10. — 30. — 27. —

<pb n="37"/>

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdźe. Pſchiſpomnjenja.

konje: kruwy: wowcy, kozy: ſwinje:

48 tydź. 4 d. abo 340 dnow (330—349). 40 tydź. 5 d. abo 285 dnow
(240—321). 22 tydź. abo 154 dnow (146—158). 17 tydź. 1 d. abo 120 dnow
(109—133).

5. julija 9. junija 15. hapr. 5. decbr. 1. nov.

10. — 14. — 20. — 10. — 6. —

15. — 19. — 25. — 15. — 11. —

20. — 24. — 30. — 20. — 16. —

25. — 29. — 5. meje 25. — 21. —

30. — 4. julija 10. — 30. — 26. —

4. auguſta 9. julija 15. meje 4. jan. 1. decbr.

9. — 14. — 20. — 9. — 6. —

14. — 19. — 25. — 14. — 11. —

19. — 24. — 30. — 19. — 16. —

24. — 29. — 4. junija 24. — 21. —

29. — 3. aug. 9. — 29. — 26. —

3. ſeptbr. 8. aug. 14. junija 3. febr. 31. decbr.

8. — 13. — 19. — 8. — 5. jan.

13. — 18. — 24. — 13. — 10. —

18. — 23. — 29. — 18. — 15. —

23. — 28. — 4. julija 23. — 20. —

28. — 2. ſept. 9. — 28. — 25. —

3. oktobra 7. ſept. 14. julija 5. měrca 30. jan.

8. — 12. — 19. — 10. — 4. febr.

13. — 17. — 24. — 15. — 9. —

18. — 22. — 29. — 20. — 14. —

23. — 27. — 3. aug. 25. — 19. —

28. — 2. oktbr. 8. — 30. — 24. —

2. novbr. 7. oktbr. 13. aug. 4. hapr. 1. měrca

7. — 12. — 18. — 9. — 6. —

12. — 17. — 23. — 14. — 11. —

17. — 22. — 28. — 19. — 16. —

22. — 27. — 2. ſept. 24. — 21. —

27. — 1. nov. 7. — 29. — 26. —

2. decbr. 6. nov. 12. ſept. 4. meje 31. měrca

7. — 11. — 17. — 9. — 5. hapr.

12. — 16. — 22. — 14. — 10. —

17. — 21. — 27. — 19. — 15. —

22. — 26. — 2. oktbr. 24. — 20. —

27. — 1. decbr. 7. — 29. — 25. —

31. — 5. — 11. — 2. junija 29. —

<pb n="38"/>

Směſchki a wſchelkizny.

Pomhaj, hdźež móžeſch.

Na wulku paradu do Barlina běchu někotſi ludźo z kraja pſchiſchli, mjez
nimi tež jedyn, kiž hiſchcźe ženi žanu poſawnu widźał njeběſche. Tón bě
ſo tež runje pſchi poſawniſcźe ſtupił a jomu pſchihladowaſche. Na dobo
pſchińdźe jomu myſlicžka, zo ſo podarmo prócuje, delny kruch poſawny
wucźahnycź, a bu w tych myſlach wobkrucźeny, dokelž bu tamny bjez wocži
pſchec bóle a bóle cžerwjeny. Zo by toho dla wěcy kónc ſcžinił,
pſchiſkocži k pſchekłapjenomu wojakej a prajicy: „J, to by tola djaboł
njebył, zo tón njeplech njedyrbjał won hicź“ — wutorhny delni kónc
poſawny.

Na hońtwje.

Na wulku hońtwu pola hrabje R. běſche tež hońtwaŕ pſchiſchoł, kiž jara
hubjenje tſěleſche. Wón tſěli tež woprawdźe za zajacom, njeſcžini pak
jomu žaneje kſchiwdy. Najbližſchi honjeŕ widźi zajacowu cźěŕ we ſnězy a
woła na hońtwarja: „Jowle je pſcheběžał.“

Hońtwaŕ: „Tak, tak! Pocźeſche ſo?“ (t. r. we hońtwaŕſkej rycži:
„krawjeſche?“)

Honjeŕ: „Ně, hdyž jowle běžeſche, njepocźeſche ſo hiſchcźe, ale hejzo
tak dale běži, dha drje ſkoro zatraſchnje do potu pſchińdźe.“

Tež prawje.

Kaž žerdź dołhi rekruta dóſta wot ſwojoho wyſchka, kotryž běſche jara
mały, pliſtu, dokelž hłowu pſchec do zemje wěſcheſche a horje dźeržecź
njechaſche.

„Dyrbju hłowu pſchec horje dźeržecź?“ praſcheſche ſo.

„„To ſo wě!““

„Na dha budźcźe božemje, knjez lajtnant“, wotmołwi ſpokojeny rekruta,
„pſchetož dha was za cyłe žiwjenjo wjac njewohladam!“

Wužitk z njezboža.

Latur Muburg běſche w bitwje jenu nohu zhubił; joho ſwěrny ſłužownik
toho dla płakaſche. Knjez pak tróſchtowaſche joho prajicy: „Błaznje, to
móže cźi tola prawje bycź, ty dźěn maſch pſchichodnje jenož jenu
ſchkórnju cžeſacź!“

Podaj ſwojomu njepſchecźelej!

Lord North na kóncu žiwjenja ſwoje widźenjo cyle zhubi. Tu zeńdźe ſo
junu z połkownikom (oberſtom) Barre-om, z kotrymž běſche prjedy w
ſurowym njepſchecźelſtwje žiwy był a kiž běſche nětko tež ſlepy.
„Oberſto“ — zawoła na njoho — „mi ſo zda, zo na ſwěcźe žanaj dwaj
cžłowjekaj njejſtaj, kotrajž byſchtaj zas jedyn druhoho „radſcho
widźałoj“ hacž mój dwaj.“

Dobre pſchirunanjo.

Loni na póſtnicy běchu w Butrecach pola Korcžmarjez pampuchi pjekli,
małe ale dobre. Brjuchec Mots, ſylny jědźk, kiž ſo cyłe lěto na nje
wjeſeleſche, hladaſche, zo za ſwojim pſchińdźe. Wjecžor, hdyž bě bjeſada
połna, praji cźežcy dychajo: „Dźens ſym wjac pampuchow zjědł, dyžli je
Samſon Filiſtiſkich zabił!“ Na boku ſedźeſche pſcheklepany krawc, kiž ſo
wopraſcha: „„A z tejſamej brónju?““ (Samſon pak zabi tyſac Filiſtiſkich
— z wóſlacym cželeſnom.)

W jenej korcžmje běſche jara hubjene wino. Tu ſo da hóſcź do korcžmarja
prajicy: „Ja drje ſebi hiſchcźe lubicź dam, hdyž ſo kapka wody winje
pſchiměſcha, ale tu je tola pſchewjele wody w tymle winje.“ „„Nawopak““,
praji druhi hóſcź, „„tu je pſchemało wina we tejle wodźe.““

Bucžba a dokonjenjo abo teorija a prakſis.

„Moje dźěcźo“, praji Zankarjec macź po druhich dobrych wucžbach k
ſwojomu ſynkej, „ſchtož móžeſch dźenſa hiſchcźe ſcžinicź, njeſměſch
ženje na jutſiſche wotſtorkowacź.“ Tu zawoła mužik, a pokaza, kak je ſo
joho wucžba pſchimnyła: „„Aj macźi, dha chcemój tola tón kus tykanca,
kiž ſy na jutſiſche ſkhowała, hiſchcźe dźens wjecžor zjěſcź.““

Tón běſche mudry!

W Irlandźe běſche pſched někotrym cžaſom zemjank, kiž běſche hako
rozpjerſcheny daloko a ſchěroko znaty. Jenoho dnja jomu nahle žona
ſkhorje. Staroſcźiwy mandźelſki hnydom porucži ſłužownikej, zo by tak
khětſe hacž móžno, ſebi konja zeſedłował, dokelž dyrbjeſche do měſta po
lěkarja. Mjez tym pak hacž ſłužownik konja pſchihotowaſche a wón liſt
napiſa, bu žonje zas lěpje. Duž zemjank ſwojomu liſtej khětſe hiſchcźe
pſchiſtaji: „Dokelž je moja žona zas lěpſcha, dha njeje trjeba, zo
pſchińdźecźe abo ji něſchto poſcźelecźe.“ Potom rucže ſłužownika z
liſtom wotpóſła!

<pb n="39"/>

„Moje dźěcźo“, praji nawjedźity Handrij Rada ſwojej dźowcy: „Hdźež rěka
w ſwěcźe: Tam je derje — dha je lědma někak!“

Pſchichodny bjezmjenc.

Kopolakec Hans běſche ſynka dóſtał a pſchińdźe k knjezej fararjej, zo by
kſchcźenjo ſkazał.

„Kak dha ma rěkacź?“ praſcheſche ſo faraŕ.

„„Ja njewěm.““

„Dha daj jomu pſchec twoje mjeno, kak dha rěkaſch?“

„„Ja rěkam Hans, no we božim mjenje, ja žno ſej bjez mjena wupomham.““

Runjewonſki faraŕ.

Rakuſki khěžor Franc ♣I.,♠ wot ſwojoho ludu jenož Francl mjenowany,
mějeſche žortniwoho a pſchi tym njebojaznoho dwórſkoho fararja z mjenom
Landerer. Junu poda ſo cyły khěžorowy dwór won na kraj, zo by tam na
jenym z khěžorowych kubłow ſo na rólniſkim ſwjedźenju wobdźělił. Wſcho
na tymle kuble běſche jara woſobnje a kraſnje zrjadowane, a dwór ſo jara
mało runaſche burſkomu dworej. Khěžor ſwojoho fararja, kiž wſchitko
ſwěru wobhladowaſche, wjedźeſche tež do kruwjaceje hródźe, kotrejž hewak
wſchědna woſobnoſcź, hnój, cyle pobrachowaſche, a kotraž běſche cžiſta
wumyta. „Hlejcźe“, praji khěžor ze ſpodobanjom, „to je tola
hoſpodaŕſtwo, na kotrymž móže ſebi kóždy pſchikład wzacź; tu tola nicžo
njepobrachuje.“

„„Ně, nicžo dale““ wotmołwi njebojazny faraŕ, „„hacž za kóždu kruwu
kanapej (lěhanka).““

Wotrocžk: „Hdyž budu prawje bohaty bur, potom pak chcu ſej jěſcź a picź
tak prawje derje dacź ſłodźecź.“

Bur: „Na, hdyž pak změjeſch tajkoho wotrocžka kaž ja, dha tebi njebudźe
dołho ſłodźecź.“

Cžoho dla rěkaja woſudźeni huſto „khudźi hrěſchnicy“?

Dokelž bohatych hrěſchnikow njewoſudźeja.

Praſchej ſo za wſchěm.

Knjez Moric Molenc běſche ſebi na Zajecžanſkim hońtwu wotnajał. Ze
ſwojim nowym lefoſchee poda ſo w prěnich dnach oktobra na hońtwu, zo by
zbožo ſpytał. Khodźi wokoło wot ranja hacž pſchez pſchipołdnjo. Nihdźe
ſo jomu nicžo njetrjechi, wón tſěla, ale nimo. Mjerzaty poda ſo dom —
prózdny, a to je hańba! Pucź joho wjedźe pſchez Zajecy, a tu widźi pſchi
jenym dworje bura ſtejo pſchi cžrjódźe kur. Aj, myſli ſebi, jow je
hiſchcźe pomóc a praji rólnikej: „Słyſchcźe, mój pſchecźelo, ſchto
dyrbju wam dacź, jelizo ſměm junu do tychle kur tſělicź?“ „„Na, dajcźe
mi toleŕ.““ Naſch hońtwaŕ da jomu toleŕ a por kur padnje. Nětk hakle ſo
dopomni, zo je jenož połojcu wucžinił a praſcha ſo rólnika: „Móžu ſej
kury tež ſobu wzacź?“ „„Haj moje dla,““ wotmołwi bur, „„moje njejſu, ja
ſym jow cuzy.““

Kak ſo cžaſy pſcheměnjeja.

1777. Cuzbnik: „Mój luby pſchecźelo, njemóžeſch mi prajicź, hdźe knj.
łazeńk Strowota bydli?“

Měſchcźan: „O ju, to fo dyrbiſch namakacź. Dźi jeno po tejle drozy dale
a w jenicžkim hoſcźeńcu, kiž na tej drozy je, bydli łazeńk Strowota dwaj
ſkhodaj wyſoko.“

1877. Cuzbnik: „Ach wodajcźe knježe, ſnadź byſchcźe mi móhli prajicź,
hdźe lěkaŕ, knj. doktor Njewěſty bydli!“

Měſchcźan: „O proſchu, prawje rady, tón bydli na tejle drozy. Dźicźe
pſchec jow dale a w tej jenicžkej khěži, w kotrejž žana korcžma njeje,
tam bydli tſi ſkhody wyſoko.“

Dobry ſrědk.

Michał: „Pětrje, njewěſch žadyn ſrědk pſchecźiwo tomu, zo mi moje kury
njebychu pſchez płót do zahrody lětałe?“

Pětr: „Ow haj, trjebaſch jeno deleka ſpody płotu dźěrow nadźěłacź.“

Dźěcźace myſle.

We zwěrinſkej (zoologiſkej) zahrodźe w Dreždźanach pſchińdźe macź ze
ſwojej małej dźowcžicžku tež k młodomu wjelbłudej (kamelej). Lědma joho
wuhladawſchi praji ſobuželnje: „Ach macźi, hladaj jenož, tónle mały
kamel je tež hižo horbaty.“

Kajkež praſchenjo, tajke wotmołwjenjo.

W Prazy wyſche kamjeńtnoho moſta ſu pſched kóždym moſtowym ſtołpom ſylne
borany z mócnych dubow natwarjene, zo bychu potom hdyž z wulkej wodu lód
po Wołtawje dźe, móſt zakitałe. — Stejitaj tu něhdy po połdnju kraſnoho
lětnoho dnja pola ſwjatoho kſchiža njedaloko Nowotnec młynow Sejcžek a a
Taſchkaŕ, a powjedataj to a tamo hromadźe, zo byſchtaj zas hodźinku toho
luboho dnja zabiłoj. Tu <pb n="40"/>dohlada ſo Sejcžek na te mócne
borany pſched moſtom a dźenſa runje pſchińdźe jomu myſlicžka, k cžomu
drje tola te ſłuža. „Mój luby Taſchkarjo! Praj mi tola, ſchto dyrbja
tele borany pſched kóždym moſtowym ſtołpom?“

Taſchkaŕ: „Te zakitaja móſt, hdyž lód dźe.“

Sejcžek: „Kak potom, hdyž lód wot druheje ſtrony pſchińdźe?“

Taſchkaŕ: „Potom móſt wobrocźa.“

Najlěpſchi lěkarjo.

Sławny lěkaŕ ležeſche na ſmjertnym łožu. Tu da někotrych ſwojich
ſobulěkarjow ze ſuſodſtwa k ſebi powołacź. Hdyž bě ſo jich khětrje wjele
zhromadźiło, pocža wón: „Moji knježa! Za mnje je to wulki tróſcht, zo
móžu tſjóch z najſławniſchich lěkarjow daloko a ſchěroko zawoſtajicź.“
Wſchitcy naſtajowachu wuſchi wocžakujo, zo tychle tſjóch z nich z mjenom
pomjenuje. Dokelž pak mjelcžeſche, proſchachu joho, zo by jich tola
mjenował, na cžož ſo wuſměwajo wotmołwi: „Moji knježa ſobulěkarjo! Tſjo
najwjetſchi a najlěpſchi lěkarjo ſu: poměrnoſcź, cžerſtwa woda, a wjele
hibanja!“ — Zadźiwani a pſcheſłapjeni hladachu knježa doktorojo na ſo a
prajachu ducy dom: „Naſch mrějacy ma prawje, ale najmjenje jich je, kiž
bychu do toho wěrili.“

Njewjeſel ſo, prjedy hacž maſch dobycźo wěſte!

Hans Nabok dźěſche po drozy, hacž ſkóncžnje k drjewjanomu moſcźikej
pſchińdźe niže Ptacžeje Hórki. Na dobo wuhlada w hrjebi pſchi moſcźiku
zajaca, kotryž tam ležo ſpaſche. Hans nazdala ſtejo woſta a pſchi ſebi
mjelcžo praji, ſchto budźe z pjenjezami cžinicź a k cžomu budźe je
nałožecź. Najprjedy zajaca doſahnu a pſchedam a kupju ſebi kruwu; —
kruwu pſchedam a kupju ſebi konja; — konja tež pſchedam a kupju ſebi
kubło — a potom praju (wótſje wołajo) „Hi, hi, hi — Hans ma kubło.“

Wot tohole mócnoho wrjeſka naſtróžany, poſkocži zajac a cźěrjeſche kaž
njemdry wotſal.

Hacž runje Hans zrudnje za nim hladaſche, běchu tola joho najrjeńſche
nadźije do procha rozpadnyłe.

Zabite wotmołwjenja.

K jenomu derwiſchej (mudromu mužej) pſchińdźe druhi muž, kiž tſi
praſchenja ſtaji: 1. Cžoho dla ſo praji: Bóh je wſchudźom? Ja joho
njewidźu. Pokaž mi, hdźe je? 2. Cžoho dla je cžłowjek za ſwoje hrěchi
khoſtany? Wón nima ſwobodnu wolu, pſchetož njemóže dźěn nicžo napſchecźo
woli Božej cžinicź. 3. Kak móže Bóh djaboła z helſkim wohnjom khoſtacź,
hdyž je tola djaboł ſam z wohnja tworjeny; woheń tola wohnjej boloſcź
cžinicź njemóže?

Na to da derwiſch mužej pliſtu hako wotmołwjenjo. Muž, pſcheſłapjeny
tajkoho zabitoho wotmołwjenja dla, wobſkorži derwiſcha pola Kadi-a. Tón
powoła derwiſcha. „Cžoho dla ſy toho muža bił, a jomu njejſy, kaž ſo
pſchiſłuſcheſche, wotmołwjenjo dał na praſchenja? „To dźěn je było moje
wotmołwjenjo,“ znapſchecźiwi derwiſch, „a to najlěpſche, kotrež móžach
jomu na dobo dacź, na wſchitke tſi praſchenja. Tón muž mi prajeſche, zo
ma hłowubolenjo. To ja njewidźu. Njech mi wón pokaza ſwoje hłowubolenjo,
dha jomu ja pokazam Boha. Potom dźe k tebi a wobſkorži mje pola tebje.
Kajke ma prawo k tomu? Ja dźěn žanu ſwobodnu wolu nimam a wón nima žane
prawo žadacź, zo bych ja wot tebje khoſtany był, dokelž je mje Bóh
pohnuł, zo joho dyrich. A ſkóncžnje, kak dha móže zemja zemi kſchiwdu
cžinicź? Tón muž dźěn je ze zemje, ja ſym tež ze zemje. Zemja zemi
njemóže boloſcź cžinicź, hdyž woheń wohenju njemóže boloſcź cžinicź. —
Praſcheŕ tajke wotmołwjenjo ženje njezabu.

We wſchěch expedicijach „Poſoła“ je na pſchedań:

Nowa Jězuſowa winica.

Po rjedźe Wałdoweje winicy wobdźěłał a wudał

Jurij Luſcžanſki,

präſes ſerbſkoho ſeminara w Prazy.

W najlěpſchim pyſchnym zwjazku a najlěpſchej koži 5 mk., w koži ze
złotym rězkom 4 mk. 75 p., w płacźe abo papjerje z kožanym khribjetom 4
mk. 50 p., z barbjenym žołtym abo zelenym rězkom 4 mk., njewjazane 3 mk.
Tež wobſtaraja ſo na požadanjo w najkrótſchim cžaſu zwjazki w ſomocźe a
z drohotnymi zankami a wſchè druhe.

Hłowny ſkład tutych knihow je pola Jakuba Wjenki, zwóńka tachautſkeje
cyrkwje w Budyſchinje, kotromuž maja ſo tež wſchitke płacźenja za nje
wotedawacź.

W expedicijach „Kath. Poſoła“ je za 30 p. na pſchedań:

Pobožnoſcź kſchižowoho pucźa.

Porjedźenjo.

Lětuſcha Radworſka kermuſcha njebudźe 30. ſeptembra, kaž je we tutym
lětniku „Krajana“ wozjewjene, ale hakle ſo 6. oktobra wotdźerži.

[1] ⁾ Naſtawk lońſchoho Krajana „Zjewjenja najzbóžniſcheje knježny
Marije w Lourdes-u“ je — kaž daloko je nam znate — powſchitkowne
pſchiſpóznacźo zhonił. Je to tež ſobu dopokazmo za to, kak dobre prawo
mějeſche ſławny wotemrěty, naſche Serbowſtwo „marijanſke“ mjenowacź. Haj
pokorne cžeſcźowanjo a nutrna luboſcź k Najzbóžniſchej Knježnje běſche,
je a budźe da-li Bóh ſtajnje jedyn z najrjeńſchich pocžinkow katholſkich
Serbow. Tamne nazhonjenjo a tele dowěrne pſcheſwědcženjo je nas tež
pohnuło, zo w lětuſchim „Krajanu“ podobny naſtawk podawamy. Wyſche toho
je runje wjes Marpingen ze ſwojimi podawkami na wſchěch ſtronach tak
wjele kedźbnoſcźe zbudźiła a namakała, zo tež my Serbja ſo tajkomu
„palacomu praſchenju“ wuzamknycź njemóžemy.

[2] ⁾ „Paſtor“ praja tam wſchudźom měſto „faraŕ“.

[3] ⁾ Po nim a po ♣Ségur♠-u ſmy tuto ſpiſali.

[4] ⁾ Hdyž hižo ſo „Krajan“ w cźiſchcźu pſchihotowaſche, pſchińdźe nam
wobſchěrna rozprawa wo tutych podawkach do rukow. Nutskowne dopokazma
doſpołneje wěſtoſcźe, kotraž we wſchitkich tychle podawkach je, a
woſebje ta wokolnoſcź, zo je ſo tónle radoſtny tróſcht naſchim wbohim
pólſkim bratram ſtał, pohnuchu nas, zo je do lětuſchoho „Krajana“
hiſchcźe pſchiwzacź khwatachmy. Scźěhowaca rozprawa je z mjeńſchoho
dźěla z „Germanije“, najwjacy pak a huſto doſłownje ze ♣„Škola Božského
Srdce Páně“♠ (měſacžny liſt z Brna (Brünn) za cžeſcźowarjow Bójſkeje
Wutroby Jězuſoweje). Powjeſcźe te ſu wot wocžitych a wuſchitych ſwědkow,
toho dla wſcheje wěry zaſłuža.

[5] ⁾ Je znate, zo wrjecźeńca (němſki Blindſchleiche) jědojta njeje.
Huſto pak ſo tež za jědojte hady „wrjecźeńca“ praji. Tajke jědojte hady
pola nas ſu: jeſchcźeŕ abo zmija (zmijica Natter, Kreuzotter), (widomny)
had (Ringelnatter). Jeſchcźeŕcy abo jeſchcźelcy (Eidechſen) ſu cyle
njeſchkódne. J. S.
